Pianina wschodnioniemieckie: powiedzmy głośno NEIN!

Jak wiemy z historii, Polska znajduje się (a przynajmniej, znajdowała) pomiędzy młotem a kowadłem, albo raczej pomiędzy dwoma młotami, albo, mówiąc poprawnie politycznie, pomiędzy dwoma zaklętymi jej przyjaciółmi, którzy zawsze dogadywali się ponad jej głową – pomiędzy Rosją a Niemcami. 

Tak zaawansowane spojrzenie historyczne, wbrew pozorom, ma bardzo ważne znaczenie w naszym kontekście – w przypadku instrumentów muzycznych, pianin i fortepianów.

Bo przecież, kiedy ktoś koniecznie nie chciał być uszczęśliwiony posiadaniem „Nocturna”, „Liriki” czy „Akordu” z „Komitasem”, poruszał niebo i ziemię, a stawał się zadowolonym posiadaczem „Zimmermanna” lub „Rönischa”.

Czy miał powody ku radości? Niekoniecznie.

Otóż pianina wyprodukowane w NRD, jak by tam nie wycierano nóg o Bacha czy Mendelssohna (obaj towarzysze rodem z NRD), były jednymi z gorszych możliwych do nabycia instrumentów. Tylko radzieckie pianina (których problemy już kiedyś opisałem) były jeszcze gorsze.

W ogóle, produkcja pianin w obozie socjalistycznym całkowicie odzwierciedlała ogólny stan ekonomiki. Nie była nastawiona na jakość, lecz na wykonanie planu, na oszczędność, na wyprodukowanie jak największej ilości pianin jak najmniejszym kosztem.  W tych warunkach, nawet gdyby produkcją pianin zajmowali się ludzie ideowi, oddani tej sprawie (jak choćby założyciele Legnicy czy Calisii), i tak zawsze byli uzależnieni od narzuconego odgórnie planu (udało się wykonać plan? Świetnie: następny będzie jeszcze większy), a do tego, od jakości dostarczanych materiałów i podzespołów. Cóż z tego, że kierownik produkcji np. w Kaliszu był doświadczonym specjalistą z dobrej przedwojennej szkoły, skoro np. dostawał byle jak sklecone mechanizmy wyprodukowane w Lubinie? Cóż z tego, że starał się maksymalnie dbać o jakość pianin, skoro dostawał wagony kiepskich filców lub podłej, zanieczyszczonej stali, struny z której pękały już przy pierwszej próbie naciągu?

Z „niczego” nie da się wyprodukować „coś”, nawet przy najlepszych chęciach i doświadczeniu. Takowe pianina zawsze będą miały na sobie piętno kryzysu, erzacu, ubóstwa, oszczędzania.

A jednak i „Legnica”, i „Calisia” w hierarchii pianin ludowo-demokratycznych stały wyżej od pianin wschodnioniemieckich!

Oto jak wygląda tabela hierarchiczna socjalistycznych pianin, posortowana według zmniejszenia ich jakości:

  • Pianina czechosłowackie – najpierw Petrof, potem pozostałe marki (Weinbach, Scholze, Rösler, August Förster, Bohemia, Fibich, Rieger-Kloss, Schlögl);
  • Pianina polskieLegnica i Calisia (cała lista produkowanych marek dostępna jest w podanych linkach „Legnicy” i „Calisii”);
  • Pianina niemieckie – najlepszą marką był Zimmermann; reszta była jeszcze gorsza (listę marek podaję w dalszym ciągu postu). Uwaga: fabryki Blüthner i August Förster prawdopodobnie produkowały tylko fortepiany;
  • Pianina węgierskieÜhlmann, Musica;
  • Pianina rumuńskieDoina, Enescu, Lipatti, Reghin, Ulrich;
  • Pianina produkcji ZSRR – stosunkowo najlepsze to Riga, cała reszta (ponad sto marek) jest jeszcze gorsza. Uwaga, „Estonia” nigdy pianin nie produkowała, stąd wypada poza ranking;
  • Pianina innych krajów bloku wschodniego, np. bułgarskie (Kremona, Orfej, Merkur) i ewentualnie inne, o których jeszcze nic nie wiem – ich produkcja była marginalna.

A teraz wyszczególnię listę marek pianin produkcji NRD:

  • Ammer (być może, tylko klawesyny i klawikordy)
  • Eisenberg
  • Finger
  • Fuchs & Möhr
  • Gerbstadt (Gerbstädt)
  • Geyer
  • Alexander Herrmann
  • Hofberg
  • Hoffmann & Kühne
  • Hupfeld
  • Irmler
  • Klingmann
  • Lindholm (być może, tylko klawesyny i szpinety)
  • Mannborg (również fisharmonie)
  • Gebr. Niendorf
  • Riese
  • Römhildt – Weimar
  • Rönisch
  • J. Schiller
  • Wilh. Steinberg
  • Wilh. Steinmann
  • Thierbach (również klawesyny)
  • Wagner
  • Wegman
  • Willermann
  • H. Wolfframm
  • Zimmermann

Podaję sformułowanie „być może, tylko klawesyny” dlatego, że osobiście nigdy nie zetknąłem się z pianinami tych marek (z klawesynami – i owszem; rzadkiej podłości meble…), zaś posiadane przeze mnie informacje produkcji pianin pod ww. markami definitywnie nie wykluczają.

Do pełni panoramy fortepianowej NRD należy tu doliczyć instrumenty marek Blüthner i August Förster, które jako-tako trzymały pewien poziom jakości, lecz prawdopodobnie produkowały tylko fortepiany (bez pianin). August Förster był zresztą produkcyjnie podzielony pomiędzy NRD a CSRS i nie umiem w tej chwili stwierdzić, który był gorszy, ten z Löbau czy z Jiříkova. Czechosłowacki Förster z całą pewnością produkował pianina, lecz niemiecki, o ile dobre mam rozeznanie, nie.

Owszem, niektóre podmioty również produkowały fortepiany (np. marki Gebr. Niendorf, GerbstadtAlexander Herrmann, Rönisch), lecz nie na zasadach wyłączności, jak Blüthner.

Dużo marek, prawda? Owszem, pozorna różnorodność. W rzeczywistości natomiast sytuacja była taka, że jeden i ten sam moloch produkował takie same pianina pod różnymi markami, próbując omamić odbiorców, zwłaszcza zagranicznych (sytuacja znana również w Polsce – powstawały fabryki wirtualne, których w rzeczywistości nie było, i którymi na rynku wewnętrznym się nie chwalono, np. Flugel und Pianinofabrik Offberg, seit 1878). Tak samo było w Czechosłowacji, gdzie na dwóch-trzech fabrykach produkowano tuzin „różnych” pianin, całkiem zresztą dobrych. Co ciekawe, większość z tych pianin miały wspólną instrukcję obsługi i kartę gwarancyjną (to też przykład komunistycznej oszczędności).

W NRD na kilku fabrykach meblowych produkowano ok. 30 różnych marek pianin i fortepianów. Co ciekawe, przedwojenne fabryczki nie od razu zostały znacjonalizowane, i prawdopodobnie – przynajmniej w jakimś stopniu – działały jakiś czas po wojnie na własną rękę. Wszystko zmieniło się w latach 1960-ych, kiedy powołano Deutsche Piano-Union. Fabryki znacjonalizowano; wyposażenie ekspropriowano, marki zawłaszczono, a całość produkcji przeniesiono do kilku „ludowych kombinatów”, m.in. w Eisenberg, Luckenwalde i Lipsku. Jeżeli przedtem każda mniejsza fabryka prowadziła swoją własną numerację, to, w momencie unifikacji miejsc produkcji, numeracja seryjna była już wspólna. Podobnie było w Czechosłowacji i w jakimś stopniu w Polsce (z tym zastrzeżeniem, że w Polsce nie przetrwała ani jedna tradycyjna przedwojenna marka!!!).

W ten sposób, część ze wschodnioniemieckich marek pianin była nowa, dopiero wymyślona i opatentowana, lecz część została zapożyczona z dawnych czasów. Wyrządziłbym wielką krzywdę zasłużonym markom, gdybym nie rozgraniczył, jakie dokładnie pianina należą do okresu komunistycznego. Podaję poniżej listę tradycyjnych marek wraz z zaznaczeniem, od którego numeru weszły one w lata 1950-te.

  • Ammer – od numeru ok. 500 i wyżej
  • Fuchs & Möhr – od numeru ok. 13500
  • Gerbstadt – od numeru 18000
  • Finger – od numeru ok. 17400
  • Alexander Herrmann – od numeru 19650
  • Hofberg – od numeru ok. 29500
  • Hoffmann & Kühne – od numeru 25680
  • Irmler – od numeru ok. 30000
  • Lindholm – od numeru ok. 22500
  • Mannborg – od numeru ok. 59400
  • Gebr. Niendorf – od numeru 37000
  • Riese – od numeru 10450
  • Römhildt – Weimar. Pierwotna firma istniała w latach 1845-1930 i wyprodukowała ok. 20 tysięcy instrumentów. Od roku 1983 marka używana przez przemysł komunistyczny, lecz od którego numeru rozpoczęła się nowa produkcja, ustalić nie sposób.
  • Rönisch – od numeru ok. 77000
  • J. Schiller – od numeru ok. 30400
  • Wilh. Steinberg – identyczna sytuacja jak z marką Römhildt – Weimar.
  • H. Wolfframm – od numeru ok. 26500
  • Zimmermann – od numeru ok. 178000.

Co jest „nie tak” z niemieckimi pianinami? Przede wszystkim to, że produkowano je w wielkich zakładach meblowych, znanych jako „przedsiębiorstwa ludowe” lub „kombinaty państwowe” (VEB, Volkseigener Betrieb). I, żeby jeszcze fortepianmistrze produkowali szafy i komody (jak to w czasie wojny i po wojnie było w Kaliszu), to pół biedy. Ale produkcją pianin trudnili się meblarze! Tak, wschodnioniemieckie pianina to były „meble ze strunami”. Ich jakość stała, oczywiście, na odpowiednim poziomie.

Największe problemy w takim pianinie sprawia korpus, czyli szkielet pianina. Konstrukcja pianina jest bardzo niestabilna i obliczona jedynie na klej (konstruktorzy pianin widocznie wzięli sobie do serca przykład łemkowskich cieśli, stawiających drewniane cerkwie bez użycia choćby jednego gwoździa). Jednak stosowany klej był również podłej jakości, dzięki czemu w suchych, ciepłych pomieszczeniach zaczyna się kruszyć i osypywać.

Rama żeliwna pianina nie jest zamocowana do ścian nośnych szkieletu, lecz do łączników wspomagających. Dochodzi do tego, że pianina dosłownie się „składają”, czyli rozwalają, gdyż te belki nie są w stanie utrzymać ciężaru i oporu ramy.

Reszta takiego pianina również nie jest skręcana za pomocą śrub, lecz klejona, co czyni jego konstrukcję wyjątkowo niestabilną. Teoretycznie, można ją wzmocnić, o ile ani rama, ani strojnica nie została jeszcze wyrwana. Strojnica bowiem również nie jest zamocowana do ramy szkieletu śrubami, lecz przyklejona – a więc potrafi się od szkieletu oddzielić. Lecz często, żeby się dostać do właściwych zakamarków, trzeba całkowicie zdemontować ramę, lub też poluzować struny – a to nie zawsze jest możliwe, ani tym bardziej opłacalne.

Dzięki niestabilności konstrukcji pianino doznaje różnego rodzaju deformacji, które powodują częste pękanie płyty rezonansowej oraz wykrzywienie ramy.

W pianinach produkcji NRD na szeroką skalę stosowano plastikowe mechanizmy, przy czym bardzo złej jakości. Dopóki taki mechanizm jest nasmarowany grafitem, on jako-tako działa. Lecz po wyschnięciu i odpadnięciu grafitu (który wówczas wszystko brudzi), mechanika zaczyna skrzypieć, utykać i się zacinać. Jeżeli nie nasmarować takiej mechaniki na czas, elementy plastikowe zaczynają się deformować i ścierać, co trwale je uszkadza. Zresztą, deformują się one bez względu, czy są posmarowane grafitem, czy nie.

Również klawisze pianin wschodnioniemieckich są bardzo słabe i potrafią się łamać.

Prawie zawsze te instrumenty cechuje kiepski dźwięk. Szczególnie odrażające pod tym względem są pianina i fortepiany Rönisch, ale również i inne marki, jak choćby Gerbstadt, potrafią zaskoczyć swoją brzydotą. Zimmermann czy też Finger posiada nieco lepszy dźwięk, co jednak – w świetle wszystkiego wyżej wymienionego – nie zachęca do eksperymentowania z tymi markami.

Podobnie jak i w innych krajach bloku wschodniego (również w Polsce, choć w mniejszym stopniu), niemieckie pianina różniły się swoją jakością w zależności, czy były produkowane na rynek krajowy, czy na eksport. W ogóle muszę powiedzieć, że żadne inne pianina tak się nie różniły, jak niemieckie. Czechosłowackie pianina (w istocie, czeskie, bowiem wszystkie zakłady mieściły się na terenie Republiki Czeskiej) miały bardzo wyrównany poziom. W Polsce starano się produkować pianina bez widocznego pogorszenia jakości na potrzeby krajowe; różnice polegały bardziej na dodatku do eksportowych pianin różnych miłych gadżetów, jak to fikuśne nakrycie klawiatury, lepsza poligrafia karty gwarancyjnej itp. W ZSRR jedyną różnicą między pianinami „krajowymi” a „eksportowymi” był alfabet łaciński, stosowany w pisowni marki pianina, natomiast sama ich jakość pozostawała koszmarna.

Tak więc wschodnioniemieckie pianina, zauważone w krajach trzecich (np. w Skandynawii), różniły się jakością wykonania in plus. Naprawdę się o to starano!

Jednak się nie łudźmy: w Polsce spotykane są najgorsze pianina, bowiem przed „swoimi” (a do tego „gorszymi”) nikt nigdy niczego nie udawał.

Z kolei, ponieważ do Polski nie trafiały ani węgierskie, ani rumuńskie, ani bułgarskie pianina, wymienione w zestawieniu powyżej, należałoby zarówno radzieckie, jak i wschodnioniemieckie pianina odnieść do wspólnej kategorii jednakowo niepolecanych instrumentów.

Pianina wschodnioniemieckie miały bardzo krótką żywotność (czy też okres przydatności) i zazwyczaj nadawały się do wyrzucenia po 20-25 latach. Z tego wynika, że wciąż jeszcze spotykane na rynku wtórnym w Polsce pianina produkcji NRD są już u kresu swoich dni. Pamiętajmy o tym, gdy ktoś próbuje nas kusić „niemiecką jakością”!

Zapytania z wyszukiwarki, prowadzące na tę stronę:

  • pianino alexander herrmann (15)
  • pianino geyer opinie (14)
  • pianino liryka (11)
  • pianina radzieckie (7)
  • pianina ukrainskie (6)
  • pianino czeskie (6)
  • pianino hoffmann opinie (6)
  • pianino steinmann (6)
  • pianino riese (6)
  • pianino fuchs mohr (6)
  • pianino romhildt-weimar (6)
  • pianina z nrd (6)
  • pianino rönisch (5)
  • pianina august hoffmann (5)
  • żywotność pianina (5)
  • pianina czeskie (5)
  • ile kosztuje pianino Fuchs &Mohr (5)
  • pianino steinberg (4)
  • pianino wilh steinmann opinie (4)
  • klawesyn lindholm (4)
  • fabryka pianin steinberg (4)
  • fortepian niendorf opinie (4)
  • petrof weinbach arspolonica (4)
  • steinmann pianino (4)
  • august hoffmann piano (4)
  • pianino august hoffmann opinie (4)
  • pianino gerbstadt (4)
  • pianino doina (4)
  • renowacja pianin belarus (3)
  • alexander herrmann piano (3)
  • pianino finger (3)
  • pianino forster (3)
  • Pianina hoffman (3)
  • pianino hoffmann (3)
  • pianoforte (3)
  • hoffmann pianino (3)
  • niendord opinie pianino (3)
  • gdzie były produkowane pianina fuchs&mohr (3)
  • fuchs mohr piano (3)
  • pianino august hoffmann (3)
  • klingmann historia fabryki (3)
  • klawisz do pianin produkcja (3)
  • august forster lobau 1/sa (3)
  • WILH STEINMANN opinie o pianinach (3)
  • pianina hoffmann (2)
  • PIANINA LINDHOLM (2)
  • hofmann wien piano 1974 opinie (2)
  • hoffmann ppianino opinie (2)
  • pianina hierarchia (2)
  • pianino niendorf h klaus (2)
  • pianino przedwojenne hermann forster (2)
  • Najgorsze pianina (2)
  • pianino Römhildt (2)
  • pianino romhildt- weimar (2)
  • @nrd ru mail (2)
  • pianino j schiller jakość (2)
  • jakim klejem przykleić klawisze od pianina (2)
  • jak rozpoznać rok produkcji pianina weinbach (2)
  • pianino marki Fuchs (2)
  • zestawienie rosyjskich pianin (2)
  • producenci pianin czechy (2)
  • pianino akkord opinie (2)
  • ruskie pianino akkord 2 (2)
  • ruskie pianino akord 2 (2)
  • rynek pianin w niemczech (2)
  • pianino gerbstadt historia (2)
  • steinberg fortepian (2)
  • chierarchia marek pianin (2)
  • cena pianina Finger (2)
  • pianino august foster gdzie data produkcji (2)
  • pianino august hoffmann allegro (2)
  • pianino fuchs mohr opinie (2)
  • pianino bluthner opinie (2)
  • forster fabryka pianin niemcy lobau (2)
  • forster pianino (2)
  • romhildt weimar holland (2)
  • fuchs mohr pianino (2)
  • wilh steinmann (2)
  • gebr niendorf пианино 37000 (2)
  • fuchs mohr numer (2)
  • fortepian karl steinberg warszawa 1845 (2)
  • pianino hermann alexander opinie (1)
  • pianino hoffman brzeczace dzwieki (1)
  • pianino fuchs&mohr (1)
  • pianino hoffmann jak sprawdzić rok produkci (1)
  • pianino hofman (1)
  • pianino fuchs mohr allegro (1)
  • pianino fuchs & mohr opinie (1)
  • pianino hoffman stokholm (1)
  • niemiecki producent pianin (1)
  • pianino hofmann opinie (1)
  • pianino hermann forster (1)
  • pianino hofmqn opinie (1)
  • pianino hofberg bardzo stare antyk (1)
  • pianino hofmann czy yamaha (1)
  • pianino herman polska calisia (1)
  • pianino hoffman (1)
  • pianino hoffman allegro (1)
  • pianino j schiller (1)
  • pianino heifrmann (1)
  • pianino hofman nowe sprzedam (1)
  • pianino gregor hofman (1)
  • pianino fuchs (1)
  • pianino romhildt-weimar cena rok produkcji (1)
  • steinmann piano (1)
  • steinmann pianino cena (1)
  • steinberg pianino (1)
  • steinberg pianina (1)
  • stare pianina niemieckie jakość (1)
  • sprawdz wiek fortepianu hupfeld (1)
  • spis marek pianin (1)
  • rosyjska pieśń pianino (1)
  • rönisch pianina (1)
  • rönisch allegro (1)
  • szafy z nadrukiem pianina (1)
  • weinbach ars polonica (1)
  • weinbach vs petrof (1)
  • zabytkowe pianino wolfframm (1)
  • zabytkowe pianina hoffmann (1)
  • wyrównanie młotków w pianinie (1)
  • wszystkie marki niemieckich pianin (1)
  • wilhelm steinmann piano (1)
  • wilh steinmann piano (1)
  • wilh steinmann pianino (1)
  • wilh steinmann pianina z nrd (1)
  • wil h steinmann pianino opinie (1)
  • wiek pianina g hoffman (1)
  • romhildt-weimar historia (1)
  • romhildt- weimar pianino opinie (1)
  • römhildt – weimar (1)
  • piano fuchs&möhr (1)
  • pianio aug hoffman (1)
  • pianino wolfframm opinie (1)
  • pianino wolfframm (1)
  • pianino wilhelm steinmann (1)
  • pianino steinberg cena (1)
  • pianino stainman (1)
  • pianino stainberg (1)
  • pianino rieger kloss (1)
  • pianino marki union (1)
  • piano wilh steinmann (1)
  • pianoforti romhildt weimar (1)
  • pozna kdo romhildt weimar pianino (1)
  • romhildt weimar lublin (1)
  • römhildt weimar ile kosztuje (1)
  • romhildt weimar 1845 (1)
  • römhildt fortepian (1)
  • romhildt & weimar (1)
  • rieger kloss piano (1)
  • rieger kloss pianino petrof (1)
  • produkcjapianin niendorf (1)
  • producent instrumentow ddr (1)
  • problemy mechaniki niemieckich pianin (1)
  • PIANINO MARKI FUCHS & MOHR (1)
  • ile kosztowalo nowe pianino ukraina (1)
  • fuchs mohr opinie (1)
  • fuchs & mohr pl (1)
  • fuchs & mohr pianino (1)
  • Fortepian Weimar (1)
  • Fortepian Carl Hofmann (1)
  • fortepian august förster allegro (1)
  • fisharmonia petrof (1)
  • fischarmonia iegier kloss (1)
  • firma doina pianino (1)
  • feurich czy dobre i jak rozpoznać rok produkcji (1)
  • fabryka pianin lobau (1)
  • fuhs&mohr (1)
  • gdzie produkowano najlepsze pianina (1)
  • hofmann pianina ocena (1)
  • hoffmann pianino opinie (1)
  • hoffman august pianino opinie (1)
  • hofberg pianino cena (1)
  • hofberg klawesyn (1)
  • historia pianino romhildt (1)
  • herrmann piano (1)
  • herrmann pianino (1)
  • hermann wolfframm (1)
  • hellas pianina opinie (1)
  • gerbstadt fabryka fortepianów (1)
  • eisenberg pianino (1)
  • czym przykleić klawisze pianina (1)
  • august finger eisenberg pianino (1)
  • aug hoffman pianino opinie (1)
  • aug foster cena (1)
  • ammer klawesyn budowa (1)
  • alexandr hoffman pianino (1)
  • alexander herrmann pianino opinie (1)
  • alexander herrmann pianino jakie jest (1)
  • alexander herrmann pianino czarne nowe (1)
  • alexander herrman piano (1)
  • alexander hermann pianino machoniowe (1)
  • Aleksander Hermann pianino (1)
  • august forster fabryka (1)
  • august forster hermann (1)
  • czym pokryte sa fortepiany august forster z republiki czeskiej (1)
  • czy rosyjskie pianina są (1)
  • czy pianina fuchs mohr są dobre? (1)
  • czy dobre jest pianino will steinmann (1)
  • czeskie instrumenty (1)
  • bykov@nrd ru loc:PL (1)
  • august hoffmann pianino (1)
  • August Hoffman pianino (1)
  • August foster pianina (1)
  • August Forster Lobau i/Sa (1)
  • august forster jakośc (1)
  • aleksander hermann pianin forum (1)
  • ile kosztuje pianino lindmolm (1)
  • pianino forstrer (1)
  • pianina z krajów skandynawskich (1)
  • pianina z ddr (1)
  • pianina steinmamm (1)
  • pianina radziecki (1)
  • pianina produkowane w czechach (1)
  • pianina marki j shiller (1)
  • pianina i fortepiany august forster (1)
  • pianina hofmann (1)
  • pianina hoffmann opinie (1)
  • pianina hoffman dzwiek (1)
  • pianina hoffman cena (1)
  • czym przykleic klawisze pianinie (1)
  • pianini waimar (1)
  • pianino forster petrof czy bluthner które (1)
  • pianino forschter (1)
  • pianino foerster (1)
  • pianino belarus rok produkcji (1)
  • pianino august Hoffmann cena opinie (1)
  • pianino august Hoffman (1)
  • pianino august forster opinie numery seryjne (1)
  • pianino alexander herrmann ceny (1)
  • pianino alexander herrmann cena (1)
  • pianino alexander herrman (1)
  • pianino alexander hermann (1)
  • pianina herman forum (1)
  • pianina finger (1)
  • klingmann pianino ocena (1)
  • klingmann pianino cena (1)
  • klingmann pianina (1)
  • klawesyn ammer (1)
  • kiepscy pianine (1)
  • karl geyer pianina (1)
  • jakiej mRki sa pianina fuchs&mohr (1)
  • jakiej klasy sa pianina fuchs&mohr (1)
  • jaki klej do klawiszy pianina (1)
  • jak zdemontować ramę fortepianu (1)
  • jak przykleić klawisz do pianina (1)
  • lista marek pianin (1)
  • lutnik zimmerman G August (1)
  • pianina aug hoffmann opinie (1)
  • pełna lista pianin niemieckich (1)
  • opinie pianino steinmann (1)
  • opinie o pianiniebfuchs mohr (1)
  • opinie o fortepianie hofman (1)
  • opinie ludzi o pianinie august hoffmann (1)
  • ogloszenie sprzedazy fortepianu po niemiecku (1)
  • Niemieckim pianinom nein (1)
  • niemieccy producenci pianin fusch (1)
  • musiqa pianena/ (1)
  • meble hofman lubin opinie (1)
  • instrumenty muzyczne z nrd (1)