Pianina wschodnioniemieckie: powiedzmy głośno NEIN!

Jak wiemy z historii, Polska znajduje się (a przynajmniej, znajdowała) pomiędzy młotem a kowadłem, albo raczej pomiędzy dwoma młotami, albo, mówiąc poprawnie politycznie, pomiędzy dwoma zaklętymi jej przyjaciółmi, którzy zawsze dogadywali się ponad jej głową – pomiędzy Rosją a Niemcami. 

Tak zaawansowane spojrzenie historyczne, wbrew pozorom, ma bardzo ważne znaczenie w naszym kontekście – w przypadku instrumentów muzycznych, pianin i fortepianów.

Bo przecież, kiedy ktoś koniecznie nie chciał być uszczęśliwiony posiadaniem „Nocturna”, „Liriki” czy „Akordu” z „Komitasem”, poruszał niebo i ziemię, a stawał się zadowolonym posiadaczem „Zimmermanna” lub „Rönischa”.

Czy miał powody ku radości? Niekoniecznie.

Otóż pianina wyprodukowane w NRD, jak by tam nie wycierano nóg o Bacha czy Mendelssohna (obaj towarzysze rodem z NRD), były jednymi z gorszych możliwych do nabycia instrumentów. Tylko radzieckie pianina (których problemy już kiedyś opisałem) były jeszcze gorsze.

W ogóle, produkcja pianin w obozie socjalistycznym całkowicie odzwierciedlała ogólny stan ekonomiki. Nie była nastawiona na jakość, lecz na wykonanie planu, na oszczędność, na wyprodukowanie jak największej ilości pianin jak najmniejszym kosztem.  W tych warunkach, nawet gdyby produkcją pianin zajmowali się ludzie ideowi, oddani tej sprawie (jak choćby założyciele Legnicy czy Calisii), i tak zawsze byli uzależnieni od narzuconego odgórnie planu (udało się wykonać plan? Świetnie: następny będzie jeszcze większy), a do tego, od jakości dostarczanych materiałów i podzespołów. Cóż z tego, że kierownik produkcji np. w Kaliszu był doświadczonym specjalistą z dobrej przedwojennej szkoły, skoro np. dostawał byle jak sklecone mechanizmy wyprodukowane w Lubinie? Cóż z tego, że starał się maksymalnie dbać o jakość pianin, skoro dostawał wagony kiepskich filców lub podłej, zanieczyszczonej stali, struny z której pękały już przy pierwszej próbie naciągu?

Z „niczego” nie da się wyprodukować „coś”, nawet przy najlepszych chęciach i doświadczeniu. Takowe pianina zawsze będą miały na sobie piętno kryzysu, erzacu, ubóstwa, oszczędzania.

A jednak i „Legnica”, i „Calisia” w hierarchii pianin ludowo-demokratycznych stały wyżej od pianin wschodnioniemieckich!

Oto jak wygląda tabela hierarchiczna socjalistycznych pianin, posortowana według zmniejszenia ich jakości:

  • Pianina czechosłowackie – najpierw Petrof, potem pozostałe marki (Weinbach, Scholze, Rösler, August Förster, Bohemia, Fibich, Rieger-Kloss, Schlögl);
  • Pianina polskieLegnica i Calisia (cała lista produkowanych marek dostępna jest w podanych linkach „Legnicy” i „Calisii”);
  • Pianina niemieckie – najlepszą marką był Zimmermann; reszta była jeszcze gorsza (listę marek podaję w dalszym ciągu postu). Uwaga: fabryki Blüthner i August Förster prawdopodobnie produkowały tylko fortepiany;
  • Pianina węgierskieÜhlmann, Musica;
  • Pianina rumuńskieDoina, Enescu, Lipatti, Reghin, Ulrich;
  • Pianina produkcji ZSRR – stosunkowo najlepsze to Riga, cała reszta (ponad sto marek) jest jeszcze gorsza. Uwaga, „Estonia” nigdy pianin nie produkowała, stąd wypada poza ranking;
  • Pianina innych krajów bloku wschodniego, np. bułgarskie (Kremona, Orfej, Merkur) i ewentualnie inne, o których jeszcze nic nie wiem – ich produkcja była marginalna.

A teraz wyszczególnię listę marek pianin produkcji NRD:

  • Ammer (być może, tylko klawesyny i klawikordy)
  • Eisenberg
  • Finger
  • Fuchs & Möhr
  • Gerbstadt (Gerbstädt)
  • Geyer
  • Alexander Herrmann
  • Hofberg
  • Hoffmann & Kühne
  • Hupfeld
  • Irmler
  • Klingmann
  • Lindholm (być może, tylko klawesyny i szpinety)
  • Mannborg (również fisharmonie)
  • Gebr. Niendorf
  • Riese
  • Römhildt – Weimar
  • Rönisch
  • J. Schiller
  • Wilh. Steinberg
  • Wilh. Steinmann
  • Thierbach (również klawesyny)
  • Wagner
  • Wegman
  • Willermann
  • H. Wolfframm
  • Zimmermann

Podaję sformułowanie „być może, tylko klawesyny” dlatego, że osobiście nigdy nie zetknąłem się z pianinami tych marek (z klawesynami – i owszem; rzadkiej podłości meble…), zaś posiadane przeze mnie informacje produkcji pianin pod ww. markami definitywnie nie wykluczają.

Do pełni panoramy fortepianowej NRD należy tu doliczyć instrumenty marek Blüthner i August Förster, które jako-tako trzymały pewien poziom jakości, lecz prawdopodobnie produkowały tylko fortepiany (bez pianin). August Förster był zresztą produkcyjnie podzielony pomiędzy NRD a CSRS i nie umiem w tej chwili stwierdzić, który był gorszy, ten z Löbau czy z Jiříkova. Czechosłowacki Förster z całą pewnością produkował pianina, lecz niemiecki, o ile dobre mam rozeznanie, nie.

Owszem, niektóre podmioty również produkowały fortepiany (np. marki Gebr. Niendorf, GerbstadtAlexander Herrmann, Rönisch), lecz nie na zasadach wyłączności, jak Blüthner.

Dużo marek, prawda? Owszem, pozorna różnorodność. W rzeczywistości natomiast sytuacja była taka, że jeden i ten sam moloch produkował takie same pianina pod różnymi markami, próbując omamić odbiorców, zwłaszcza zagranicznych (sytuacja znana również w Polsce – powstawały fabryki wirtualne, których w rzeczywistości nie było, i którymi na rynku wewnętrznym się nie chwalono, np. Flugel und Pianinofabrik Offberg, seit 1878). Tak samo było w Czechosłowacji, gdzie na dwóch-trzech fabrykach produkowano tuzin „różnych” pianin, całkiem zresztą dobrych. Co ciekawe, większość z tych pianin miały wspólną instrukcję obsługi i kartę gwarancyjną (to też przykład komunistycznej oszczędności).

W NRD na kilku fabrykach meblowych produkowano ok. 30 różnych marek pianin i fortepianów. Co ciekawe, przedwojenne fabryczki nie od razu zostały znacjonalizowane, i prawdopodobnie – przynajmniej w jakimś stopniu – działały jakiś czas po wojnie na własną rękę. Wszystko zmieniło się w latach 1960-ych, kiedy powołano Deutsche Piano-Union. Fabryki znacjonalizowano; wyposażenie ekspropriowano, marki zawłaszczono, a całość produkcji przeniesiono do kilku „ludowych kombinatów”, m.in. w Eisenberg, Luckenwalde i Lipsku. Jeżeli przedtem każda mniejsza fabryka prowadziła swoją własną numerację, to, w momencie unifikacji miejsc produkcji, numeracja seryjna była już wspólna. Podobnie było w Czechosłowacji i w jakimś stopniu w Polsce (z tym zastrzeżeniem, że w Polsce nie przetrwała ani jedna tradycyjna przedwojenna marka!!!).

W ten sposób, część ze wschodnioniemieckich marek pianin była nowa, dopiero wymyślona i opatentowana, lecz część została zapożyczona z dawnych czasów. Wyrządziłbym wielką krzywdę zasłużonym markom, gdybym nie rozgraniczył, jakie dokładnie pianina należą do okresu komunistycznego. Podaję poniżej listę tradycyjnych marek wraz z zaznaczeniem, od którego numeru weszły one w lata 1950-te.

  • Ammer – od numeru ok. 500 i wyżej
  • Fuchs & Möhr – od numeru ok. 13500
  • Gerbstadt – od numeru 18000
  • Finger – od numeru ok. 17400
  • Alexander Herrmann – od numeru 19650
  • Hofberg – od numeru ok. 29500
  • Hoffmann & Kühne – od numeru 25680
  • Irmler – od numeru ok. 30000
  • Lindholm – od numeru ok. 22500
  • Mannborg – od numeru ok. 59400
  • Gebr. Niendorf – od numeru 37000
  • Riese – od numeru 10450
  • Römhildt – Weimar. Pierwotna firma istniała w latach 1845-1930 i wyprodukowała ok. 20 tysięcy instrumentów. Od roku 1983 marka używana przez przemysł komunistyczny, lecz od którego numeru rozpoczęła się nowa produkcja, ustalić nie sposób.
  • Rönisch – od numeru ok. 77000
  • J. Schiller – od numeru ok. 30400
  • Wilh. Steinberg – identyczna sytuacja jak z marką Römhildt – Weimar.
  • H. Wolfframm – od numeru ok. 26500
  • Zimmermann – od numeru ok. 178000.

Co jest „nie tak” z niemieckimi pianinami? Przede wszystkim to, że produkowano je w wielkich zakładach meblowych, znanych jako „przedsiębiorstwa ludowe” lub „kombinaty państwowe” (VEB, Volkseigener Betrieb). I, żeby jeszcze fortepianmistrze produkowali szafy i komody (jak to w czasie wojny i po wojnie było w Kaliszu), to pół biedy. Ale produkcją pianin trudnili się meblarze! Tak, wschodnioniemieckie pianina to były „meble ze strunami”. Ich jakość stała, oczywiście, na odpowiednim poziomie.

Największe problemy w takim pianinie sprawia korpus, czyli szkielet pianina. Konstrukcja pianina jest bardzo niestabilna i obliczona jedynie na klej (konstruktorzy pianin widocznie wzięli sobie do serca przykład łemkowskich cieśli, stawiających drewniane cerkwie bez użycia choćby jednego gwoździa). Jednak stosowany klej był również podłej jakości, dzięki czemu w suchych, ciepłych pomieszczeniach zaczyna się kruszyć i osypywać.

Rama żeliwna pianina nie jest zamocowana do ścian nośnych szkieletu, lecz do łączników wspomagających. Dochodzi do tego, że pianina dosłownie się „składają”, czyli rozwalają, gdyż te belki nie są w stanie utrzymać ciężaru i oporu ramy.

Reszta takiego pianina również nie jest skręcana za pomocą śrub, lecz klejona, co czyni jego konstrukcję wyjątkowo niestabilną. Teoretycznie, można ją wzmocnić, o ile ani rama, ani strojnica nie została jeszcze wyrwana. Strojnica bowiem również nie jest zamocowana do ramy szkieletu śrubami, lecz przyklejona – a więc potrafi się od szkieletu oddzielić. Lecz często, żeby się dostać do właściwych zakamarków, trzeba całkowicie zdemontować ramę, lub też poluzować struny – a to nie zawsze jest możliwe, ani tym bardziej opłacalne.

Dzięki niestabilności konstrukcji pianino doznaje różnego rodzaju deformacji, które powodują częste pękanie płyty rezonansowej oraz wykrzywienie ramy.

W pianinach produkcji NRD na szeroką skalę stosowano plastikowe mechanizmy, przy czym bardzo złej jakości. Dopóki taki mechanizm jest nasmarowany grafitem, on jako-tako działa. Lecz po wyschnięciu i odpadnięciu grafitu (który wówczas wszystko brudzi), mechanika zaczyna skrzypieć, utykać i się zacinać. Jeżeli nie nasmarować takiej mechaniki na czas, elementy plastikowe zaczynają się deformować i ścierać, co trwale je uszkadza. Zresztą, deformują się one bez względu, czy są posmarowane grafitem, czy nie.

Również klawisze pianin wschodnioniemieckich są bardzo słabe i potrafią się łamać.

Prawie zawsze te instrumenty cechuje kiepski dźwięk. Szczególnie odrażające pod tym względem są pianina i fortepiany Rönisch, ale również i inne marki, jak choćby Gerbstadt, potrafią zaskoczyć swoją brzydotą. Zimmermann czy też Finger posiada nieco lepszy dźwięk, co jednak – w świetle wszystkiego wyżej wymienionego – nie zachęca do eksperymentowania z tymi markami.

Podobnie jak i w innych krajach bloku wschodniego (również w Polsce, choć w mniejszym stopniu), niemieckie pianina różniły się swoją jakością w zależności, czy były produkowane na rynek krajowy, czy na eksport. W ogóle muszę powiedzieć, że żadne inne pianina tak się nie różniły, jak niemieckie. Czechosłowackie pianina (w istocie, czeskie, bowiem wszystkie zakłady mieściły się na terenie Republiki Czeskiej) miały bardzo wyrównany poziom. W Polsce starano się produkować pianina bez widocznego pogorszenia jakości na potrzeby krajowe; różnice polegały bardziej na dodatku do eksportowych pianin różnych miłych gadżetów, jak to fikuśne nakrycie klawiatury, lepsza poligrafia karty gwarancyjnej itp. W ZSRR jedyną różnicą między pianinami „krajowymi” a „eksportowymi” był alfabet łaciński, stosowany w pisowni marki pianina, natomiast sama ich jakość pozostawała koszmarna.

Tak więc wschodnioniemieckie pianina, zauważone w krajach trzecich (np. w Skandynawii), różniły się jakością wykonania in plus. Naprawdę się o to starano!

Jednak się nie łudźmy: w Polsce spotykane są najgorsze pianina, bowiem przed „swoimi” (a do tego „gorszymi”) nikt nigdy niczego nie udawał.

Z kolei, ponieważ do Polski nie trafiały ani węgierskie, ani rumuńskie, ani bułgarskie pianina, wymienione w zestawieniu powyżej, należałoby zarówno radzieckie, jak i wschodnioniemieckie pianina odnieść do wspólnej kategorii jednakowo niepolecanych instrumentów.

Pianina wschodnioniemieckie miały bardzo krótką żywotność (czy też okres przydatności) i zazwyczaj nadawały się do wyrzucenia po 20-25 latach. Z tego wynika, że wciąż jeszcze spotykane na rynku wtórnym w Polsce pianina produkcji NRD są już u kresu swoich dni. Pamiętajmy o tym, gdy ktoś próbuje nas kusić „niemiecką jakością”!

Zapytania z wyszukiwarki, prowadzące na tę stronę:

  • pianino alexander herrmann (17)
  • pianino liryka (14)
  • pianino geyer opinie (14)
  • pianino hoffmann opinie (9)
  • pianina radzieckie (7)
  • pianino fuchs mohr (7)
  • pianino riese (7)
  • pianino romhildt-weimar (7)
  • pianino rönisch (6)
  • pianina z nrd (6)
  • pianino steinmann (6)
  • pianina ukrainskie (6)
  • pianino czeskie (6)
  • pianina august hoffmann (5)
  • pianina czeskie (5)
  • ile kosztuje pianino Fuchs &Mohr (5)
  • żywotność pianina (5)
  • fuchs mohr piano (5)
  • pianino doina (4)
  • steinmann pianino (4)
  • fabryka pianin steinberg (4)
  • klawesyn lindholm (4)
  • petrof weinbach arspolonica (4)
  • pianino wilh steinmann opinie (4)
  • pianino steinberg (4)
  • fortepian niendorf opinie (4)
  • pianino august hoffmann opinie (4)
  • august hoffmann piano (4)
  • pianino gerbstadt (4)
  • pianino finger (3)
  • gdzie były produkowane pianina fuchs&mohr (3)
  • hoffmann pianino (3)
  • pianino august hoffmann (3)
  • renowacja pianin belarus (3)
  • klawisz do pianin produkcja (3)
  • klingmann historia fabryki (3)
  • pianoforte (3)
  • pianino hoffmann (3)
  • niendord opinie pianino (3)
  • Pianina hoffman (3)
  • pianino forster (3)
  • WILH STEINMANN opinie o pianinach (3)
  • august forster lobau 1/sa (3)
  • alexander herrmann piano (3)
  • pianina hoffmann (2)
  • pianino aleksander herman (2)
  • pianino alexander herrman (2)
  • jakim klejem przykleić klawisze od pianina (2)
  • pianino j schiller jakość (2)
  • ruskie pianino akkord 2 (2)
  • pianina hierarchia (2)
  • jak rozpoznać rok produkcji pianina weinbach (2)
  • pianino akkord opinie (2)
  • rynek pianin w niemczech (2)
  • pianino alexander herrmann ppinie (2)
  • pianino august foster gdzie data produkcji (2)
  • hofmann wien piano 1974 opinie (2)
  • steinberg fortepian (2)
  • romhildt weimar holland (2)
  • pianino marki Fuchs (2)
  • pianino niendorf h klaus (2)
  • chierarchia marek pianin (2)
  • pianino w hoffman opinie (2)
  • ruskie pianino akord 2 (2)
  • pianino romhildt- weimar (2)
  • PIANINA LINDHOLM (2)
  • opinie o pianinie hoffmann&kuhne (2)
  • pianino Römhildt (2)
  • aleksandra wagner pianino (2)
  • pianina petrof z 1983 roku (2)
  • producenci pianin czechy (2)
  • cena pianina Finger (2)
  • pianino przedwojenne hermann forster (2)
  • aleksander herrmann piano age (2)
  • hoffmann ppianino opinie (2)
  • fuchs mohr numer (2)
  • geyer opinie o pianinie (2)
  • pianino fuchs mohr opinie (2)
  • forster fabryka pianin niemcy lobau (2)
  • fortepian karl steinberg warszawa 1845 (2)
  • pianino gerbstadt historia (2)
  • gebr niendorf пианино 37000 (2)
  • wilh steinmann (2)
  • pianino fuchs&mohr (2)
  • fuchs mohr pianino (2)
  • zestawienie rosyjskich pianin (2)
  • Najgorsze pianina (2)
  • forster pianino (2)
  • pianino bluthner opinie (2)
  • pianino august hoffmann allegro (2)
  • alexander herrmann pianino opinie (1)
  • pianino herman polska calisia (1)
  • pianino rieger kloss (1)
  • pianino heifrmann (1)
  • pianino stainberg (1)
  • römhildt weimar ile kosztuje (1)
  • aug hoffman pianino opinie (1)
  • alexander herrmann pianino jakie jest (1)
  • aug foster cena (1)
  • august finger eisenberg pianino (1)
  • pianino romhildt-weimar cena rok produkcji (1)
  • pianino stainman (1)
  • pianino hermann alexander opinie (1)
  • pianino hofmqn opinie (1)
  • pianino hoffman brzeczace dzwieki (1)
  • pianino hoffman stokholm (1)
  • aleksander hermann pianin forum (1)
  • pianino hoffmann jak sprawdzić rok produkci (1)
  • pianino hofmann czy yamaha (1)
  • ammer klawesyn budowa (1)
  • pianino hofman (1)
  • pianino j schiller (1)
  • pianino hoffman allegro (1)
  • pianino hoffman (1)
  • pianino petrof 1983 (1)
  • pianino marki union (1)
  • PIANINO MARKI FUCHS & MOHR (1)
  • pianino hermann forster (1)
  • pianino hofberg bardzo stare antyk (1)
  • pianino hofmann opinie (1)
  • pianino gregor hofman (1)
  • alexandr hoffman pianino (1)
  • pianino hofman nowe sprzedam (1)
  • romhildt-weimar historia (1)
  • szafy z nadrukiem pianina (1)
  • steynberk fortepiany (1)
  • steinmann piano (1)
  • steinmann pianino cena (1)
  • Aleksander Hermann pianino (1)
  • steinberg pochodzenie fortepian (1)
  • steinberg pianino (1)
  • steinberg pianina (1)
  • stare pianina niemieckie jakość (1)
  • sprawdz wiek fortepianu hupfeld (1)
  • spis marek pianin (1)
  • w hoffman pianino (1)
  • weinbach ars polonica (1)
  • zabytkowe pianino wolfframm (1)
  • zabytkowe pianina hoffmann (1)
  • wyrównanie młotków w pianinie (1)
  • wszystkie marki niemieckich pianin (1)
  • wilhelm steinmann piano (1)
  • wilh steinmann piano (1)
  • wilh steinmann pianino (1)
  • wilh steinmann pianina z nrd (1)
  • wil h steinmann pianino opinie (1)
  • wiek pianina g hoffman (1)
  • weinbach vs petrof (1)
  • alexander hermann pianino machoniowe (1)
  • rosyjska pieśń pianino (1)
  • rönisch pianina (1)
  • pozna kdo romhildt weimar pianino (1)
  • pianoforti romhildt weimar (1)
  • piano wilh steinmann (1)
  • piano fuchs&möhr (1)
  • pianio aug hoffman (1)
  • pianino wolfframm opinie (1)
  • pianino wolfframm (1)
  • pianino wilhelm steinmann (1)
  • pianino w hoffman (1)
  • alexander herrman piano (1)
  • pianino steinberg cena (1)
  • problemy mechaniki niemieckich pianin (1)
  • producent instrumentow ddr (1)
  • rönisch allegro (1)
  • czym przykleic klawisze pianinie (1)
  • romhildt- weimar pianino opinie (1)
  • römhildt – weimar (1)
  • romhildt weimar lublin (1)
  • romhildt weimar 1845 (1)
  • römhildt fortepian (1)
  • romhildt & weimar (1)
  • rieger kloss piano (1)
  • rieger kloss pianino petrof (1)
  • produkcjapianin niendorf (1)
  • alexander herrmann pianino czarne nowe (1)
  • pianino fush& möhr (1)
  • Niemieckim pianinom nein (1)
  • klawesyn ammer (1)
  • kiepscy pianine (1)
  • karl geyer pianina (1)
  • jakiej mRki sa pianina fuchs&mohr (1)
  • jakiej klasy sa pianina fuchs&mohr (1)
  • jaki klej do klawiszy pianina (1)
  • jak zdemontować ramę fortepianu (1)
  • jak przykleić klawisz do pianina (1)
  • instrumenty muzyczne z nrd (1)
  • ile kosztuje pianino lindmolm (1)
  • eisenberg pianino (1)
  • czym przykleić klawisze pianina (1)
  • czym pokryte sa fortepiany august forster z republiki czeskiej (1)
  • niemiecki producent pianin (1)
  • niemieccy producenci pianin fusch (1)
  • fisharmonia august forster (1)
  • musiqa pianena/ (1)
  • meble hofman lubin opinie (1)
  • lutnik zimmerman G August (1)
  • lista marek pianin (1)
  • klingmann pianino ocena (1)
  • klingmann pianino cena (1)
  • klingmann pianina (1)
  • czy rosyjskie pianina są (1)
  • ile kosztowalo nowe pianino ukraina (1)
  • hofmann pianina ocena (1)
  • fuhs&mohr (1)
  • firma doina pianino (1)
  • fuchs mohr opinie (1)
  • fuchs & mohr pl (1)
  • fuchs & mohr pianino (1)
  • fortepiany hoffmana (1)
  • Fortepian Weimar (1)
  • fischarmonia iegier kloss (1)
  • fortepian hoffman (1)
  • Fortepian Carl Hofmann (1)
  • fortepian august förster allegro (1)
  • feurich czy dobre i jak rozpoznać rok produkcji (1)
  • gdzie produkowano najlepsze pianina (1)
  • hoffmann pianino opinie (1)
  • fabryka pianin lobau (1)
  • hoffman august pianino opinie (1)
  • hofberg pianino cena (1)
  • hofberg klawesyn (1)
  • historia pianino romhildt (1)
  • herrmann piano (1)
  • herrmann pianino (1)
  • hermann wolfframm (1)
  • hellas pianina opinie (1)
  • gerbstadt fabryka fortepianów (1)
  • fisharmonia petrof (1)
  • czy pianina fuchs mohr są dobre? (1)
  • pianino fuchs mohr allegro (1)
  • August foster pianina (1)
  • pianino august Hoffmann cena opinie (1)
  • August Hoffman pianino (1)
  • pianino august Hoffman (1)
  • pianino august forster opinie numery seryjne (1)
  • pianino alexander herrmann opinie (1)
  • pianino alexander herrmann ceny (1)
  • pianino alexander herrmann cena (1)
  • august hoffmann pianino (1)
  • pianino alexander hermann (1)
  • pianini waimar (1)
  • pianino belarus rok produkcji (1)
  • August Forster Lobau i/Sa (1)
  • pianino fuchs mohr 84542 flemming 12 jur (1)
  • august forster fabryka (1)
  • pianino fuchs & mohr opinie (1)
  • pianino fuchs (1)
  • pianino forstrer (1)
  • pianino forster petrof czy bluthner które (1)
  • august forster hermann (1)
  • pianino forschter (1)
  • pianino foerster (1)
  • august forster jakośc (1)
  • pianina musiqa (1)
  • august hofmann pianino (1)
  • pianina z krajów skandynawskich (1)
  • pianina herman forum (1)
  • pianina fm Steinberg (1)
  • pianina finger (1)
  • czeskie instrumenty (1)
  • pianina aug hoffmann opinie (1)
  • pełna lista pianin niemieckich (1)
  • czy dobre jest pianino will steinmann (1)
  • opinie pianino steinmann (1)
  • opinie o pianiniebfuchs mohr (1)
  • opinie o fortepianie hofman (1)
  • opinie ludzi o pianinie august hoffmann (1)
  • cena pianina typ hoffman (1)
  • pianina hoffman cena (1)
  • pianina z ddr (1)
  • bykov@nrd ru loc:PL (1)
  • pianina steinmamm (1)
  • pianina radziecki (1)
  • pianina produkowane w czechach (1)
  • pianina marki j shiller (1)
  • pianina i ich marki konstruktorzy (1)
  • pianina i fortepiany august forster (1)
  • pianina hofmann (1)
  • pianina hoffmann opinie (1)
  • pianina hoffman dzwiek (1)
  • ogloszenie sprzedazy fortepianu po niemiecku (1)