Produkcja fortepianów w przedwojennym Wrocławiu

W zasadzie, nie powinienem pisać „przedwojennym”, gdyż w powojennym Wrocławiu zostało tyle samo produkcji fortepianów, ile rdzennych mieszkańców – Niemców. Szkoda, że wraz z wymianą ludności do miasta nie trafili różni tam Janowie Śliwińscy i inni Galicjanie… Z drugiej strony, co czekałoby ich w warunkach socjalistycznej rzeczywistości? Klepanie kiepskich pianin „dla ludu” w fabryce „Vratislawianka”?

W niemieckim Wrocławiu, czyli Breslau, przemysł fortepianowy był bardzo rozwinięty. Pierwszego znanego w ogóle mistrza produkującego instrumenty klawiszowe – G. Baumgartena (zachowała się wzmianka o jego klawesynie) notowano w roku 1635. Pierwszą dużą manufakturą, produkującą fortepiany na skalę przemysłową była słynna firma „Traugott Berndt”, jedna z najdłużej działających w tym mieście – w latach 1837-1945 wyprodukowała ona około trzech tysięcy pianin i fortepianów. Zresztą, powyższa liczba, podzielona przez ponad sto lat historii firmy, wskazuje na bardzo ograniczoną liczbę wyprodukowanych instrumentów. Może to wskazywać na pewną elitarność jej produkcji, gdyż, gdyby była ona jedynie małym zakładzikiem o znikomych obrotach, nie przetrwałaby w warunkach sporej konkurencji ponad setki lat! Jej instrumenty trafiały nie tylko na lokalny, dolnośląski rynek, ale i wgłąb Niemiec, do Polski pod zaborami, a nawet do carskiej Rosji, gdzie pojedyncze egzemplarze spotykane są do dzisiaj. Właścicielem jednego z fortepianów Berndta był słynny szczeciński kompozytor Carl Loewe. Biorąc udział w różnych regionalnych wystawach przemysłowych, od lat 1880-ych do roku 1912 firma zdobyła kilka medali srebrnych i jeden złoty, co w świetle ówczesnych praktyk nie jest liczbą szczególnie dużą. Ale, jak wiadomo (zwłaszcza dziś!), ani wygrane, ani niewygrane konkursy nie stanowią miarodajnej oceny kunsztu muzyka – co z łatwością i nie bez powodu można powiedzieć również na temat produkcji fortepianów.

Niewiele jednak wiadomo o produkcji tej nieprzeciętnej firmy, gdyż dokumentacja firmowa, podobnie jak i sama firma, uległa zniszczeniu w roku 1945.

Traugott Berndt (1797 – po 1874? lub 1867?), Johann Karl Traugott Berndt, zwykle nie pozostawiał w swoich instrumentach numerów seryjnych. Tak, na kilka instrumentów, znanych mi z autopsji, lub wśród instrumentów, opisanych szczegółowo w internecie lub w różnych publikacjach, żaden nie jest zaopatrzony w numer opusowy (seryjny). Dość powiedzieć, że nawet w moim własnym fortepianie Traugotta Berndta nie natrafiłem na żaden ślad numeru seryjnego! Skąd zatem wiem o trzech tysiącach wyprodukowanych instrumentów? Otóż w jednym z pianin znalazłem jednak odręcznie napisany numer, i był to numer 2793. Z kolei samo pianino najpewniej pochodziło z lat 1890-1900, co ustaliłem na podstawie obserwacji jego mechanizmu, rozwiązań technicznych, zdobnictwa itd. Stąd powstało ogólne przypuszczenie, że do roku 1945 mogło powstać łącznie ok. 3000-3200 instrumentów. Niestety, wojna i zaniedbania powojenne sprawiły, iż w chwili obecnej szersze badania w tym zakresie są bardzo utrudnione, o ile w ogóle możliwe.

Oprócz Traugotta Berndta, we Wrocławiu istniało wiele innych firm, większych lub mniejszych, mniej czy bardziej sławnych, które na wstępie (odnośniki do klikania) ujmę w kolejności alfabetycznej, natomiast w części właściwej (opisy) postaram się ułożyć w kolejności chronologicznej (w nawiasach podaję lata funkcjonowania firmy, o ile są mi znane). Stąd kolejność nazwisk nie jest jednakowa.

Bauer in Breslau
Traugott Berndt, Breslau
Heinr. Ph. Bessalié, Hof-Instrumentenbauer […] in Breslau
Max Bocksch, Breslau
C. A. Bowitz
Gottlieb Brand
Bruno Czerwenka
Hermann Engelhardt
Ernst Fischer – Lichtenberg, Breslau
Erwin Fricke
J. Glenz, Breslau
J. Grosspietsch, Breslau
A. Hader
Karl Hiller, Breslau
C. Höhne, Breslau
Alfred Hüttner, Breslau
Paul Janssen in Breslau
Kuhlbörs
F. Kuhlboers Breslau, Fried. Kuhlboers in Breslau
F. Kuhlboers & C. Scholtz / Breslau
Kuhlboers & Scholtz’s Nachfolger (E. Abend)
Kuhlboers jun. & Schubert
Ignaz Leicht
Liebetanz & Richter
Lutz & Co.
Julius Mager, Breslau
Th. Müller, Breslau
Georg Neumann, Breslau
Eduard Pohl
Ottokar Pour
Carl Quandt
Theodor Raymond in Breslau
Jacob Rohmann, Breslau
Rossmann
M. Schmidt, Breslau
Schnabel in Breslau
Fritz Schulz, Breslau
A. Schwarzer
P. Schwarzer
Louis Seliger & Sohn Breslau
J. Thiess
Wilh. Velten Breslau
C. Vieweg, Breslau
M. Walsmann, Breslau
Franz Welck, Breslau
P. F. Welzel, Breslau
Wiener & Futter, Breslau
E. Wilke

  • Kuhlbörs (1790-1876). Założycielem firmy był Johann Friedrich Kuhlbörs (ok. 1765 – po 1832), który założył ją w 1790 i prowadził do 1828, budując kilkaset fortepianów (znany jest m.in. numer 388); po nim w 1828 firmę przejął jego syn, Friedrich Wilhelm Kuhlbörs (ok. 1801-1856). W latach 30-ych (ok. 1833) firma nazywała się przejściowo „Kuhlboers jun. & Schubert”, jako że doszło do tymczasowej spółki młodszego Kuhlboersa z Schubertem. Ok. roku 1860, po śmierci F. W. Kuhlboersa, firma nazywała się „F. Kuhlboers & C. Schol[t]z” oraz „Kuhlboers & Scholtz’s Nachfolger (E. Abend)”.
  • Ignaz Leicht (1790-1841). Po śmierci Leichta w roku 1835 jego zakład przez 2 lata prowadził Traugott Berndt; potem – aż do roku 1841 – Franz Welck.
  • Jacob Rohmann (ok. 1800-59)
  • Bauer in Breslau (ok. 1815/20-1832?). Jedyny znany dziś fortepian, sygnowany „Bauer in Breslau”, znajduje się w prywatnym posiadaniu na Węgrzech. Jest to wczesny typ fortepiano, z klawiaturą od FF, co sugeruje okres powstania ok. 1815-20. Jednocześnie, w roku 1832 jest we Wrocławiu notowany fortepianmistrz Bauer, który może być (choć nie musi) tą samą osobą (lub np. jej synem?). Rozpoznanie w obu przypadkach jest utrudnione ze względu na brak imienia bądź inicjału.
  • C. A. Bowitz (ok. 1820-40)
  • Gottlieb Brand (1825-45)
  • Rossmann (od ok. 1830)
  • P. F. Welzel (1835-1945; spotykana również nieprawidłowa wersja „P. F. Wetzel” oraz „Wenzel”). Najdłużej działająca firma wrocławska. W roku 1885 firma wyprodukowała swój 1000. instrument. W roku 1945, tuż przed zniszczeniem, powstał instrument nr 15200. Wg innych źródeł, w roku 1914 firma „Welzel” połączyła się z firmą „A. Schütz & Co.” z Brzegu i od roku 1915 nazwa „Welzel” nie była używana. Jako jednego z niewielu wrocławskich producentów pianin i fortepianów, posiadamy wykaz numerów seryjnych Welzela, co pozwala określić rok produkcji każdego jego instrumentu. Litery „P. F.” oznaczają Paula i Floriana Welzlów – syna i ojca.
  • Heinrich Philipp Bessalié (1835 – po 1867). Heinrich Philipp Bessalie (1800-1856) odbywał praktykę zawodową w czołowym wiedeńskim zakładzie J. B. Streichera. Jego fortepiany uzyskały wspaniałe odzewy czołowych europejskich pianistów, m.in. Liszta, Thalberga i Henselta. Firma działała również po śmierci Bessaliego (prowadzona prawdopodobnie przez spadkobierców). Po ostatniej notowanej wystawie (Paryż, 1867) działalność firmy pozostaje nieznana. Fortepiany firmy Heinrich Philipp Bessalie do dzisiaj zachowują się w kolekcjach muzealnych i posiadaniu prywatnym.
  • E. Wilke (również być może „Wilkie”; 1835-1840); po roku 1840 firma przeniosła się do Szczecina.
  • Traugott Berndt (1837-1945), o którym wyżej. W roku 1835 Berndt przejął zakład po Ignazu Leichcie, lecz już 2 lata później wybudował swój własny warsztat, przekazując prowadzenie zakładu Leichta Franzowi Welckowi. Data śmierci Traugotta Berndta nie jest znana. Wiadomo, że jego zakład w 1867 r. trafił w posiadanie niejakiego Kellnera, w 1904 – w ręce Eduarda Pohla i Hermanna Vaillanta, później zaś – od 1937 – w ręce Erwina Fricke. Nie wiadomo, czy nazwy „Traugott Berndt” używano do samego końca istnienia firmy, czy ją przemianowywano na nazwiska kolejnych właścicieli. Np. wiadomo, iż Eduard Pohl produkował instrumenty pod swoim własnym nazwiskiem. Czy robił to równolegle z marką „Traugott Berndt”, czy zastąpił ją swoim nazwiskiem – nie da się obecnie ustalić. Wiadomo tylko, że nazwa „Traugott Berndt” z pewnością była używana (nadawana instrumentom) jeszcze w roku 1912. Fabrykę Berndta doszczętnie zniszczono pod koniec II wojny światowej.
  • Franz Welck (1841-1886?); spotykana również pisownia „Franz Welk”. Zbudował co najmniej kilkaset instrumentów (numer 337 pochodził roku 1847), produkując średnio 50-60 fortepianów rocznie. Franz Wenzel (Wacław) Welck (1801-1886), rodem z bohemskich Niemców, odbył solidne fachowe wykształcenie w różnych niemieckich warsztatach fortepianowych; w latach 1825-35 praktykował we wrocławskim zakładzie Ignaza Leichta (do jego śmierci). Po śmierci Leichta jego zakład przejął konkurent – Traugott Berndt, lecz już w 1837 Berndt wybudował swój własny zakład, a prowadzenie warsztatu po Leichcie ponownie przejął Welck – do roku 1841, kiedy również wybudował własny zakład. W latach 1837-41 zakład Leichta, prowadzony przez Welcka, wybudował 300 fortepianów. Później, po przybraniu własnej „tożsamości”, Welck prawdopodobnie zaczął numerować swoje fortepiany od zera (stąd nr 337 z roku 1847). Produkował również pianina.
  • Theodor Raymond (ok. 1845-50), mało dziś znany budowniczy fortepianów i pianin. Jeden z jego fortepianów (z mechaniką wiedeńską, o skali zaczynającej się od CC) był w ostatnich latach sprzedawany na aukcji.
  • J. Grosspietsch (od ok. 1848, wg innych danych – od 1866). Pierwotnie magazyn, wypożyczalnia i sklep pianin i fortepianów, w późniejszym okresie – również produkcja własna pianin (prawdopodobnie do I wojny światowej). Johannes Grosspietsch zmarł w 1901 roku; firmę prowadzili m.in. Robert Heckel oraz członkowie rodziny. Być może, różnica w datach powstania firmy wynika z istnienia dwóch różnych osób o tym samym nazwisku, lub też z powodu sprzedaży przez Grosspietscha instrumentów innych wytwórców. Z jednej strony, znane jest pianino sygnowane jako „Niederlage von J. Grosspietsch, Breslau”, numerem opusowym 2575 i datą 18 lipca 1848 (być może, cudzej produkcji?), z drugiej strony, w roku 1941 firma Grosspietsch świętowała swoje 75-lecie, co wskazuje na rok założenia 1866. Z trzeciej strony, znany jest fortepian, sygnowany przez Grosspietscha, o zmniejszonej skali i wyglądzie właściwym dla okresu sprzed 1850. Trudno sobie wyobrazić, żeby firma pod koniec XIX wieku zajmowała się sprzedażą wiekowych, „przestarzałych” (jak wówczas uważano) fortepianów.
  • Julius Mager (ok. 1856), budowniczy fortepianów i pianin. Dwa jego fortepiany, w tym jeden z mechaniką wiedeńską, widziane były w ostatnich latach na aukcjach.

Później, po roku 1860, powstały inne firmy, produkujące przeważnie pianina, takie jak

  • Theodor Müller (ok. 1860 – po 1893). Jego zakład zbudował powyżej 100 instrumentów (zachowany jest fortepian nr 106 z lat 1860-70-ych); prowadził również skład (magazyn) fortepianów.
  • P. Schwarzer (1880 – po 1893). Relacje z firmą A. Schwarzer nie są ustalone.
  • Carl Vieweg (spotykana również nieprawidłowa wersja nazwiska „Vierweg”) (przed 1881 – po 1896); znany jest jego fortepian krzyżowy z lat 1880-90-ych. Wyprodukował ponad 920 instrumentów (dokładna liczba nie jest znana). Firma wzmiankuje się w prasie z roku 1881, kiedy na wrocławskiej wystawie komercyjno-przemysłowej (Schlesische Gewerbe & Industrie-Ausstellung Breslau) wystawiła swój instrument (zrelacjonowany po angielsku jako „vertical grand”. Cóż to takiego?).
  • Wilhelm Velten (Wilh. Velten Breslau) (zał. 1881, działał również w 1902; wg innych danych firma powstała w roku 1902 i działała co najmniej do roku 1936)
  • Schnabel (Michael Schnabel, Schnabel’s Pianoforte-Fabrik) (1814 – ok. 1881?). Fabryka fortepianów założona przez Michaela Schnabla (23.09.1775, Nowogrodziec (Naumburg am Quieis) – 6.11.1842, Wrocław), brata Josepha Ignaza Schnabla, znanego kompozytora i dyrygenta, z orkiestrą którego występował Fryderyk Chopin. Na fortepianie M. Schnabla koncertował w roku 1843 Ferenc Liszt. Po śmierci Michaela Schnabla firmą zarządzali jego synowie: Carl (Karl) (pianista-wirtuoz i kompozytor, 2.11.1809-12.05.1881) oraz Julius (muzyk i pedagog). Przedstawiciel wytwórni Schnabla (Hermann Schulze) sprzedawał jej instrumenty w Szczecinie w roku 1851. Instrumenty wytwórni Schnabla należą dziś do najrzadszych. Dzieje firmy pozostają w większości nieznane.
  • A. Hader (wzmianka w roku 1886)
  • A. Schwarzer (wzmianka w roku 1886). Relacje z firmą P. Schwarzer nie są ustalone.
  • C. Höhne, Carl Höhne (1886 – po 1900)
  • Eduard Pohl (pierwsza wzmianka o istniejącej firmie w 1890 r.), od 1904 właściciel firmy „Traugott Berndt”.
  • M. Walsmann (1893 – po 1903; przedtem w latach 1886-93 w Głogowie).
  • Max Bocksch (lata 1890-te?) – produkcja pianin i fisharmonii.
  • Alfred Hüttner (1896 – ok. 1936). Fabryka mieściła się przy Ohlauerstrasse 65. Od roku 1925 stopniowo wygaszano działalność. Hüttner zmarł w roku 1936; w 1937 firma już nie istniała.
  • Hermann Engelhardt (wzmianki w latach 1900-1936)
  • Liebetanz & Richter (1902 – po 1909). Firma była znana z produkcji orkiestrionów (pianin-hybryd).
  • Carl Quandt (1903 – po 1906; ok. 1925 już tylko handel) – jedna z filii berlińskiej firmy; własna produkcja instrumentów.
  • Bruno Czerwenka (wzmianka w roku 1909)
  • Georg Neumann (1909-1936)
  • Fritz Schulz (1912 – po 1937)
  • Wiener & Futter, Breslau (ok. 1915) – firma produkująca również pianole oraz orkiestriony (szafy grające).
  • Lutz & Co. (1920 – ?)
  • Ottokar Pour (lata działalności nieznane, wzmianka w 1925 roku).
  • J. Thiess (lata działalności nieznane, wzmianka w 1925 roku).
  • Louis Seliger & Sohn Breslau (daty działania nieznane, wzmianka w 1926 roku).
  • Erwin Fricke – od 1937 lub 38 r. właściciel firmy „Traugott Berndt”.
  • J. Glenz (lata działalności nieznane)
  • Paul Janssen (lata działalności nieznane)
  • Ernst Fischer (lata działalności nieznane). Znane są pianina oznaczone jako „Ernst Fischer – Lichtenberg / Breslau”, co być może oznacza podwójne nazwisko („Fischer-Lichtenberg”) lub wskazuje na „Lichtenberg” jako wrocławską dzielnicę (nie znam się na toponimice Wrocławia i nie wiem, czy taka dzielnica istniała).
  • M. Schmidt, Breslau (lata działalności nieznane)
  • Karl Hiller (Karl Hiller Breslau), (lata 1920-30-te). Znane jest pianino nr 2864. Inne pianino jest znacznie starsze, z lat 1880-ych (numer nieznany). Adres (podany na tabliczce firmowej): Neue Graupenstrasse 12.

i niektóre inne. Część z tych firm upadło podczas kryzysu ekonomicznego 1929-35; część – podczas „wyzwolenia” Wrocławia w roku 1945. 

Instrumenty firm Traugott Berndt, Kuhlbörs oraz Franz Welck są szczególnie cenione wśród admiratorów zabytkowych pianoforte. Z kolei inne firmy, zwłaszcza działające pod koniec XIX wieku, dość dokładnie podpadają pod opisanie, które zamieściłem tutaj. Ich instrumenty zachowały się do dzisiaj w pojedynczych egzemplarzach.

Ciekawostką może być fakt, że brzmienie m.in. jednego z wczesnych fortepianów Traugotta Berndta zostało utrwalono w postaci sampli, dostępnych do kupienia i wgrania w dowolny instrument elektroniczny, co pozwala mu potem brzmieć głosem Berndta podczas grania lub mechanicznego odtwarzania muzyki. Świadczy to m.in. o randze wrocławskiej firmy i o dostrzeżeniu znaczenia jej produkcji dla światowej historii fortepianu.

Powyższy szkic żadną miarą nie oddaje wszystkich aspektów, bogactwa i różnorodności budownictwa fortepianów we Wrocławiu. Jedynie nakreśla problematykę i zbiera razem firmy, czyje pianina i fortepiany dostępne są w chwili obecnej na polskim rynku. W celach szczegółowego zapoznania się z wrocławskim budownictwem fortepianowym, radzę zwrócić się ku publikacjom Krzysztofa Rottermunda.

Zapytania z wyszukiwarki, prowadzące na tę stronę:

  • pianino breslau (50)
  • przedwojenna wrocaw (40)
  • grosspietsch breslau (33)
  • georg neumann breslau (31)
  • j grosspietsch breslau (26)
  • pianino traugott berndt breslau (24)
  • pianino georg neumann breslau (23)
  • traugott berndt breslau (22)
  • traugott berndt (21)
  • pianino p f welzel breslau (17)
  • pianino huttner breslau (17)
  • Wilh Velten Breslau (16)
  • pianino j grosspietsch breslau (15)
  • pianino grosspietsch breslau (13)
  • HUTTNER BRESLAU (11)
  • carl quandt pianino (10)
  • c vieweg breslau (9)
  • pianino c vieweg breslau (9)
  • pianino neumann (8)
  • p f welzel breslau (8)
  • antykiallegro pinino (7)
  • wilhelm velten breslau (7)
  • breslau pianino (7)
  • franz welck (6)
  • pianina breslau muller (6)
  • przedwojenne fortepiany (6)
  • Welck Franz (6)
  • franz welck breslau (6)
  • pianino paul janssen Breslau (5)
  • pianino quandt (5)
  • pianino grosspietsch (5)
  • pianino traugott berndt (5)
  • karl hiller breslau (5)
  • P F Welzel (5)
  • C HÖHNE BRESLAU (5)
  • wiener futter breslau (5)
  • pianino franz welck (4)
  • louis seliger & sohn (4)
  • schmidt & sohn piano (4)
  • pianino m walsmann (4)
  • j grosspietsch piano (4)
  • przedwojenne pianina (4)
  • przedwojenne pianino neumann (4)
  • fabryka wiener i futter orchestrion (4)
  • wytwórca fortepianów Graugott Berndt (4)
  • fortepian j grosspietsch-breslau (4)
  • alfred huttner breslau (4)
  • pianino carl höhne 1886-1900 breslau (4)
  • grosspietsch johannes historia firmy (3)
  • Grosspietsch (3)
  • heinrich pischner breslau (3)
  • GEORG NEUMANN PIANINO WIELKOŚĆ (3)
  • fortepian sohn fritz 1835 (3)
  • pianino alfred huttner breslau (3)
  • fritz schulz breslau (3)
  • pianino breslau bau (3)
  • friedrich wilhelm fortepian (3)
  • m walsmann breslau (3)
  • m schmidt breslau pianino (3)
  • karl hiller pianino (3)
  • karl hiller firma (3)
  • pianina breslau (3)
  • pianino schulz Breslau (3)
  • carl quandt (3)
  • Traugott Berndt Breslau antyk fortepian (3)
  • fabryka fortepianów breslau (3)
  • seliger& sohn fisharmonie (3)
  • piano georg neumann breslau (3)
  • wiener & futter пианино (3)
  • producent pianin wroclaw (3)
  • bereg-penza@sura ru (3)
  • m schmidt pianino (2)
  • traugut berndt (2)
  • louis seliger & sohn breslau (2)
  • warszawa pl franz welck (2)
  • klavier von f kuhlbörs & c scholtz (2)
  • th muller breslau piano (2)
  • traugott berndt pianino (2)
  • traugott berndt klavier (2)
  • marki fortepianów przedwojennych (2)
  • max bocksch (2)
  • m schmitt breslau pianino (2)
  • MAX BOCKSCH BRESLAU (2)
  • traugott berndt cena (2)
  • max bocsch breslau (2)
  • welzel breslau (2)
  • Welzel Breslau piano (2)
  • welzel fabryka fortepianow (2)
  • hof instrumentenbauer heinrich ph (2)
  • hof pianoforte magazin j grosspietsch breslau (2)
  • hof pianoforte magazin j grosspietssch breslau (2)
  • hof- pianoforte- magazin j grosspietsch (2)
  • wroclaw velten (2)
  • wroclaw fortepian 1800 (2)
  • wilhelm velten breslau 8 фортепиано (2)
  • huttner pianino (2)
  • Industrieausstellung Breslau 1857 piano (2)
  • J Grosspietsch (2)
  • j grosspietsch breslau klavier (2)
  • j grosspietsch breslau trova foto modello (2)
  • Wiener & Futter Breslau (2)
  • julius mager breslau (2)
  • karl fricke (2)
  • pianino janssen (2)
  • ych fortepianów (2)
  • p f welzel breslau a schulz (2)
  • pianino grosspietsch breslau goldmann piano-magazin breslau (2)
  • przedwojenna wytwórnia fortepianów w Polsce (2)
  • przedwojenna firma z wrocławia (2)
  • pianola breslau (2)
  • pianino heinrich wilke (2)
  • piano wenzel & muller (2)
  • piano janssen rok produkcji (2)
  • pianino J Grofspietch breslau (2)
  • piano breslau (2)
  • Pianino J GROSSPIETSCH Robert Heckel Breslau (2)
  • piano bessalié (2)
  • pianino louis seliger & sohn breslau (2)
  • pianino lutz&co breslau (2)
  • pianiono Huttner Breslau (2)
  • pianino Muller z XIX wieku (2)
  • pianino wiener&futter (2)
  • pianino p f welzel (2)
  • pianino wiener futter breslau (2)
  • pianino carl vieweg breslau (2)
  • pianino carl quandt (2)
  • th faulhaber breslau (2)
  • szkic fortepiana (2)
  • pianina przedwojenne niemieckie warszawa (2)
  • SZAFY GRAJĄCE SPRZED 1920 ROKU (2)
  • pianina traugott (2)
  • SPRZEDAM PIANINO ERNST FISCHER (2)
  • pianino berndt (2)
  • z jakiej rodziny pochodzi fridrich wilchelm neumann (2)
  • schmidt pianino (2)
  • pianino breslau C VIEWEG (2)
  • pianino breslau cena (2)
  • pianino breslau data (2)
  • pianino Breslau Muller (2)
  • pianino breslau numer seryiny (2)
  • pianino breslał (2)
  • quandt pianino (2)
  • przedwojenni producenci pianin (2)
  • pianino vieweg (2)
  • heckel robert klavier (2)
  • Breslał zabytkowy fortepian (2)
  • fortepian scholz breslau (2)
  • fisharmonia j grosspietsch breslau (2)
  • grospietlch breslau pianina (2)
  • friedrich wilhelm od fortepianu (2)
  • grofspietsch (2)
  • firma grosspietsch breslau (2)
  • ekspertyza pianino pfwelzel (2)
  • fritz schulz pianino (2)
  • breslau piano (2)
  • ernst fischer hoflieferant lichtenberg breslau (2)
  • c vieweg breslau piano (2)
  • georg neumann breslau klavier (2)
  • fortepian heinr ph (2)
  • fisharmonia muller (2)
  • grosspietsch pianino (2)
  • friedrich wilhelm bec fortepian (2)
  • carl vieweg breslau pianina (2)
  • breslau pianino strojenie (2)
  • franz welck пианино (2)
  • 1880 fritz sohn wien (2)
  • carl vieweg klavier (2)
  • przedwojenny fortepian (1)
  • przedwojenny breslau (1)
  • przedwojenni wytworcy (1)
  • ernst fischer breslau (1)
  • przedwojenne nazwiska we wroclawiu (1)
  • piano vieweg (1)
  • piano schmidt sohn (1)
  • piano neumann breslau (1)
  • piano magazin a grosspietsch (1)
  • przedwojenny spis ludnosci wrocław breslau (1)
  • ernst fischer lischtenberg breslau (1)
  • ernst fischer пианино цена (1)
  • polskie pianina z wrocławia (1)
  • elzbieta hiller (1)
  • przedwojenne marki niemieckie (1)
  • cena pianino traugott berndt (1)
  • Cena Pianina WILH VELTEN BRESLAU (1)
  • przedwojenne fabryki wrocławia (1)
  • daty produkcji fortepian j fritz (1)
  • cena pianina przedwojennego (1)
  • przedwojenna wroclaw data zalozenia (1)
  • carl vieweg Wrocław (1)
  • przedwojenna wroclaeska fabryka pianin (1)
  • dura lex sed lex kontekst historyczny (1)
  • przedwojenna fabryka pianin breslau (1)
  • przedwojenna fabryka fortepianow breslau (1)
  • produkcja pianin wrocław (1)
  • produkcja pianin Breslau (1)
  • piano with wilh velten breslau on it (1)
  • ernst fischer-lichtenberg breslau фото (1)
  • F Grosspietsch Breslau (1)
  • pianino produkowane w wrocławiu (1)
  • pianino paul schmidt (1)
  • firma produkujaca fortepiana upadla w 1937 (1)
  • firmy przedwojennego breslau (1)
  • pianino niemieckie bauer (1)
  • Pianino Neumann Breslau (1)
  • Florian Welzel Breslau piano (1)
  • pianino muller z którego wieku (1)
  • pianino muller breslau (1)
  • pianino müller - (1)
  • pianino marki wenzel & müller (1)
  • pianino marki wenzel (1)
  • pianino maetzke max bocksch breslau cena (1)
  • Fortepian Franz welck breslau (1)
  • fortepian Fritz Schulz (1)
  • pianino louis seliger and sohn breslau (1)
  • pianino louis seliger and sohn (1)
  • pianino przedwojenne breslau (1)
  • pianino quandt wroclaw cena (1)
  • pianiono wrocław (1)
  • f kuhlbörs & c scholtz (1)
  • pianinobreslau (1)
  • pianino zdobione a schutz & co brieg nr seryjny 5098 (1)
  • pianino wilhelm velten (1)
  • f wezel breslau wartosc fortepianu? (1)
  • fabryka wiener i futter (1)
  • pianino wiener & futter opinie (1)
  • pianino waldenburg (1)
  • PIANINO VIEWEG BRESLAU cen (1)
  • pianino velten breslau (1)
  • pianino traugott brendt breslau (1)
  • pianino traugott berndt cena (1)
  • fabryki pianin we wrocławiu (1)
  • fabryki przedwojennego wroclawia (1)
  • pianino traugott (1)
  • firma carl vieweg breslau (1)
  • pianio lutz iformacje ogulne (1)
  • цена PAULLANGNER BRESLAU (1)
  • alfred möller - klavierbau (1)
  • berndt klavír wroclaw (1)
  • wiener and futter breslau (1)
  • berndt traugott (1)
  • breslau (1)
  • wielkość przedwojennego breslau (1)
  • welzel z kad pochodzi to nazwisko (1)
  • welzel przemysl (1)
  • welzel pianino (1)
  • welzel gdansk (1)
  • breslau fortepiany (1)
  • breslau grosspietsch (1)
  • breslau m schmidt (1)
  • Welck Franz- produkcja fortepianów (1)
  • breslau pianina (1)
  • цена на рояль wien 1890 j b streicher (1)
  • walsmann breslau (1)
  • Wilh Velten Breslau upright piano (1)
  • alfred huttner breslau piano (1)
  • пианино модели Josef Glenz фирмы Breslau (1)
  • пианино louis seliger & sohn (1)
  • пианино franz welck breslau cemetery (1)
  • бреслау пианино (1)
  • zabytki przedwojennego wrocławia (1)
  • 19 wiek pianino (1)
  • wytwórnia pianin wrocław (1)
  • wytwornia pianin w breslau (1)
  • 2 wojna firma max scholz breslał vi (1)
  • wykaz firm produkujacych fortepiany scholz (1)
  • Wrocław franz welck (1)
  • wrocław fortepian j (1)
  • @thiess com au loc:PL (1)
  • wroclaw stroiciel pianin (1)
  • a hader pianina (1)
  • wilhelm velten breslau piano (1)
  • a huttner piano (1)
  • w jakich latachy było produkowanie pianino schmidt (1)
  • vilh velten breslau (1)
  • vilh velten breslal (1)
  • T H Muller Breslau pianino z 1883 (1)
  • Carl höhne breslau 1886 (1)
  • carl julius quandt biografia fabryka pianino (1)
  • streicher piano cena (1)
  • STREICHER fortepian (1)
  • sprzedam pianino seidel (1)
  • carl quandt hoflieferant (1)
  • składu fortepianów wroclaw (1)
  • carl quandt piano (1)
  • schmidt und sohn breslau (1)
  • schmidt sohn pianino (1)
  • carl vieweg (1)
  • schmidt i syn pianino (1)
  • schmidt alfred breslau (1)
  • rok produkcji quandt carl (1)
  • Robert Heckel (1)
  • r heckel hoflieferant (1)
  • Carl höhne breslau (1)
  • th mueller breslau pianino (1)
  • vieweg breslau (1)
  • velten zabytki (1)
  • velten pianino (1)
  • traugut berndt breslau pianina (1)
  • traugott bernut (1)
  • breslau spis mieszkańców (1)
  • traugott berndt looking for information (1)
  • traugott berndt fortepiano (1)
  • c vieweg (1)
  • Traugott Berndt Breslau firma (1)
  • traugott berndt breslau cena (1)
  • C VIEWEG BRESLAU пианино 1881 цена (1)
  • carl hiller breslau (1)
  • traugoldt berntd (1)
  • Theodor Raymond piano (1)
  • carl hiller piano (1)
  • th muller breslau pianino (1)
  • przedwojenny wrocław znani ludzie (1)
  • friedrich kuhlbors fortepiany (1)
  • louis seliger i sohn (1)
  • louis seliger breslau (1)
  • Louis Seliger & Sohn” wymiary (1)
  • Louis seliger & sohn piano (1)
  • louis seliger & sohn breslau pianino ile kosztuje (1)
  • louis seliger & sohn breslau pianino (1)
  • fritz und sohn fortepian (1)
  • georg friedrich velten breslau (1)
  • louis hildt piano (1)
  • Kuhlbörs & Scholz Breslau (1)
  • konserwacja zabytków w latach 1820-40 (1)
  • klavier-niederlage opis (1)
  • georg neumann - klawisze (1)
  • klavier grosspietsch kattowitz (1)
  • klavier breslau traugott Berndt (1)
  • katalog PF Welzel Breslau (1)
  • georg neumann breslau - pianino (1)
  • louis seliger sohn breslau (1)
  • louis seliger sohn breslau pianino (1)
  • Louis seliger& sohn Breslau (1)
  • orchestrion tabliczka (1)
  • ohlauerstrasse 65 (1)
  • muller heinrich wytwórca fortepianów (1)
  • max leicht wrocław (1)
  • max bocksch wikipedia (1)
  • max bocksch breslau wikipedia (1)
  • friedrich wilhelm fortepian bec (1)
  • max bocksch baslau (1)
  • friedrich wilhelm od fortepianow (1)
  • maetzke pianino (1)
  • maetzke max bocksch breslau cena (1)
  • fritz schulz breslau pianino (1)
  • fritz schulz breslau пианино (1)
  • fabryka wiener i futter grammophon (1)
  • fritz traugott schulz (1)
  • louwe email loc:PL (1)
  • louis seliger&sohn (1)
  • georg neumann pianino (1)
  • georg neumann producent pianin (1)
  • george neumann breslau (1)
  • hutyner breslau (1)
  • grosspietlch breslau (1)
  • Hüttner in Breslau (1)
  • HUTTNER BRESLAU-ILE KOSZTUJE PIANINO (1)
  • grosspietsch breslau pianino (1)
  • huner breslau pianino (1)
  • hohne breslau graupenstraße (1)
  • grosspietsch johannes pianina (1)
  • Hof Pianofoste Magazin J GROSSPIETSCH (1)
  • grosspietsch klavier (1)
  • hof piano forte breslau (1)
  • hader breslau piania (1)
  • hermann engelhardt breslau (1)
  • hagen niemcy oddam za darmo müler str (1)
  • heinrich philipp bessalie (1)
  • Heinrich Muller pianino z 1809 gdzie produkowane (1)
  • heinrich miller pianino (1)
  • ignaz leicht wroclaw (1)
  • industrieausstellung breslau pianina (1)
  • j fritz & sohn (1)
  • josef grund fortepian (1)
  • josef glenz breslau pianino (1)
  • josef glenz breslau (1)
  • johann fritz klavir (1)
  • jb streicher & sohn cena (1)
  • j seidel piano breslau (1)
  • j neumann email loc:PL (1)
  • j grosspietsch piano wycena (1)
  • georgneumannbreslau (1)
  • j grosspietsch pianino (1)
  • J Grosspietsch numery opusowe (1)
  • j grosspietsch fortepian (1)
  • glenz pianino (1)
  • gorg neumann pianino (1)
  • j grosspietsch breslau cena (1)
  • grospietch pianino (1)
  • j grofspietsch breslau pianino (1)
  • heckel wrocław (1)
  • pianino klose breslau (1)
  • pianino georg neumann opinie (1)
  • pianino georg neumann breslau opinie (1)
  • fortepian traugott berndt breslau (1)
  • fortepian traugott berndt opinie (1)
  • pianino frans welck (1)
  • pianino firmy grosspietsch inhaber: robert heckel hoflieferant breslau (1)
  • pianino firma wrocław (1)
  • Pianino F Welzel Breslau 1877 (1)
  • fortepian traugut bernt ceny (1)
  • fortepian wilhelm (1)
  • fortepian wilhelm z 1914 (1)
  • pianino c vieweg breslau cena (1)
  • fortepian wroclaw (1)
  • fortepian wrocław (1)
  • Pianino Breslav (1)
  • pianino breslau wrocław (1)
  • pianino breslau velten numeracja (1)
  • pianino grospitsch (1)
  • pianino gross (1)
  • fortepian traugott berndt (1)
  • pianino karl hiller (1)
  • fortepian huttner breslau (1)
  • pianino j grosspietsch robert heckel breslau-katrowitz (1)
  • fortepian j fritz (1)
  • pianino j grosspietsch breslau opis pianina (1)
  • pianino j grosspietsch breslau cena (1)
  • pianino j grosspietsch breslau antyk cena (1)
  • fortepian j fritz sohn (1)
  • pianino j grosspietsch (1)
  • fortepian kolel (1)
  • pianino huttner breslau 1904 r (1)
  • pianino huttner (1)
  • fortepian szkic (1)
  • pianino heinrich muller (1)
  • pianino guandt (1)
  • Paul German instrumenty przedwojenne (1)
  • FORTEPIAN THEODOR BRESLAU (1)
  • pianino breslau traugott berndt szczegóły (1)
  • pianino breslau traugott berndt szczegółt (1)
  • Pianino Breslau TRAUGOTT BERNDT (1)
  • franz welck piano (1)
  • pianina produkowane we wroclawiu (1)
  • pianina marki berlinskie przedwojenne (1)
  • pianina louis seliger & sohn (1)
  • pianina j grosspietsch (1)
  • pianina Heinrich Müller pianina (1)
  • pianina Breslau Welzel (1)
  • franz welk piano (1)
  • pfelzer breslau pianino (1)
  • pf welzel breslau piano (1)
  • pf welzel (1)
  • Paul German pianina przedwojenne (1)
  • franz wenzel welck (1)
  • paul florian welzel (1)
  • p f welzel piano (1)
  • P F WELZEL BRESLAU rok produkcji 1877 (1)
  • fredrich wilhelm od fortepianow (1)
  • pianina przedwojenne spis producentów (1)
  • pianina przedwojennego wrocławia (1)
  • franz baenel und sohn pianino (1)
  • pianino breslau piano forte 1917 (1)
  • fortepian wymiary fritz & sohn (1)
  • fortepian z breslau (1)
  • pianino breslau eklektyczne (1)
  • fortepian z wrocławia (1)
  • fortepian z XIX w (1)
  • fortepiany breslau (1)
  • fortepiany niemieckie przedwojenne (1)
  • fortepiany wrocław (1)
  • fortepiany z przedwojennego wrocławia (1)
  • fotrepian shmidt and sohn (1)
  • Pianini wyprodukowane we wroclawiu (1)
  • pianinao huttner breslau (1)
  • pianina zabytkowe heinrich (1)
  • pianina z niemiec breslal (1)
  • pianina z breslau (1)
  • pianina wiener i futter breslaw (1)
  • fridrich wilhelm fortepiany (1)