Produkcja fortepianów w przedwojennym Wrocławiu

W zasadzie, nie powinienem pisać „przedwojennym”, gdyż w powojennym Wrocławiu zostało tyle samo produkcji fortepianów, ile rdzennych mieszkańców – Niemców. Szkoda, że wraz z wymianą ludności do miasta nie trafili różni tam Janowie Śliwińscy i inni Galicjanie… Z drugiej strony, co czekałoby ich w warunkach socjalistycznej rzeczywistości? Klepanie kiepskich pianin „dla ludu” w fabryce „Vratislawianka”?

W niemieckim Wrocławiu, czyli Breslau, przemysł fortepianowy był bardzo rozwinięty. Pierwszego znanego w ogóle mistrza produkującego instrumenty klawiszowe – G. Baumgartena (zachowała się wzmianka o jego klawesynie) notowano w roku 1635. Pierwszą dużą manufakturą, produkującą fortepiany na skalę przemysłową była słynna firma „Traugott Berndt”, jedna z najdłużej działających w tym mieście – w latach 1837-1945 wyprodukowała ona około trzech tysięcy pianin i fortepianów. Zresztą, powyższa liczba, podzielona przez ponad sto lat historii firmy, wskazuje na bardzo ograniczoną liczbę wyprodukowanych instrumentów. Może to wskazywać na pewną elitarność jej produkcji, gdyż, gdyby była ona jedynie małym zakładzikiem o znikomych obrotach, nie przetrwałaby w warunkach sporej konkurencji ponad setki lat! Jej instrumenty trafiały nie tylko na lokalny, dolnośląski rynek, ale i wgłąb Niemiec, do Polski pod zaborami, a nawet do carskiej Rosji, gdzie pojedyncze egzemplarze spotykane są do dzisiaj. Właścicielem jednego z fortepianów Berndta był słynny szczeciński kompozytor Carl Loewe. Biorąc udział w różnych regionalnych wystawach przemysłowych, od lat 1880-ych do roku 1912 firma zdobyła kilka medali srebrnych i jeden złoty, co w świetle ówczesnych praktyk nie jest liczbą szczególnie dużą. Ale, jak wiadomo (zwłaszcza dziś!), ani wygrane, ani niewygrane konkursy nie stanowią miarodajnej oceny kunsztu muzyka – co z łatwością i nie bez powodu można powiedzieć również na temat produkcji fortepianów.

Niewiele jednak wiadomo o produkcji tej nieprzeciętnej firmy, gdyż dokumentacja firmowa, podobnie jak i sama firma, uległa zniszczeniu w roku 1945.

Traugott Berndt (1797 – po 1874? lub 1867?), Johann Karl Traugott Berndt, zwykle nie pozostawiał w swoich instrumentach numerów seryjnych. Tak, na kilka instrumentów, znanych mi z autopsji, lub wśród instrumentów, opisanych szczegółowo w internecie lub w różnych publikacjach, żaden nie jest zaopatrzony w numer opusowy (seryjny). Dość powiedzieć, że nawet w moim własnym fortepianie Traugotta Berndta nie natrafiłem na żaden ślad numeru seryjnego! Skąd zatem wiem o trzech tysiącach wyprodukowanych instrumentów? Otóż w jednym z pianin znalazłem jednak odręcznie napisany numer, i był to numer 2793. Z kolei samo pianino najpewniej pochodziło z lat 1890-1900, co ustaliłem na podstawie obserwacji jego mechanizmu, rozwiązań technicznych, zdobnictwa itd. Stąd powstało ogólne przypuszczenie, że do roku 1945 mogło powstać łącznie ok. 3000-3200 instrumentów. Niestety, wojna i zaniedbania powojenne sprawiły, iż w chwili obecnej szersze badania w tym zakresie są bardzo utrudnione, o ile w ogóle możliwe.

Oprócz Traugotta Berndta, we Wrocławiu istniało wiele innych firm, większych lub mniejszych, mniej czy bardziej sławnych, które na wstępie (odnośniki do klikania) ujmę w kolejności alfabetycznej, natomiast w części właściwej (opisy) postaram się ułożyć w kolejności chronologicznej (w nawiasach podaję lata funkcjonowania firmy, o ile są mi znane). Stąd kolejność nazwisk nie jest jednakowa.

Bauer in Breslau
Traugott Berndt, Breslau
Heinr. Ph. Bessalié, Hof-Instrumentenbauer […] in Breslau
Max Bocksch, Breslau
C. A. Bowitz
Gottlieb Brand
Bruno Czerwenka
Hermann Engelhardt
Ernst Fischer – Lichtenberg, Breslau
Erwin Fricke
J. Glenz, Breslau
J. Grosspietsch, Breslau
A. Hader
Karl Hiller, Breslau
C. Höhne, Breslau
Alfred Hüttner, Breslau
Paul Janssen in Breslau
Kuhlbörs
F. Kuhlboers Breslau, Fried. Kuhlboers in Breslau
F. Kuhlboers & C. Scholtz / Breslau
Kuhlboers & Scholtz’s Nachfolger (E. Abend)
Kuhlboers jun. & Schubert
Ignaz Leicht
Liebetanz & Richter
Lutz & Co.
Julius Mager, Breslau
Th. Müller, Breslau
Georg Neumann, Breslau
Eduard Pohl
Ottokar Pour
Carl Quandt
Theodor Raymond in Breslau
Jacob Rohmann, Breslau
Rossmann
M. Schmidt, Breslau
Schnabel in Breslau
Fritz Schulz, Breslau
A. Schwarzer
P. Schwarzer
Louis Seliger & Sohn Breslau
J. Thiess
Wilh. Velten Breslau
C. Vieweg, Breslau
M. Walsmann, Breslau
Franz Welck, Breslau
P. F. Welzel, Breslau
Wiener & Futter, Breslau
E. Wilke

  • Kuhlbörs (1790-1876). Założycielem firmy był Johann Friedrich Kuhlbörs (ok. 1765 – po 1832), który założył ją w 1790 i prowadził do 1828, budując kilkaset fortepianów (znany jest m.in. numer 388); po nim w 1828 firmę przejął jego syn, Friedrich Wilhelm Kuhlbörs (ok. 1801-1856). W latach 30-ych (ok. 1833) firma nazywała się przejściowo „Kuhlboers jun. & Schubert”, jako że doszło do tymczasowej spółki młodszego Kuhlboersa z Schubertem. Ok. roku 1860, po śmierci F. W. Kuhlboersa, firma nazywała się „F. Kuhlboers & C. Schol[t]z” oraz „Kuhlboers & Scholtz’s Nachfolger (E. Abend)”.
  • Ignaz Leicht (1790-1841). Po śmierci Leichta w roku 1835 jego zakład przez 2 lata prowadził Traugott Berndt; potem – aż do roku 1841 – Franz Welck.
  • Jacob Rohmann (ok. 1800-59)
  • Bauer in Breslau (ok. 1815/20-1832?). Jedyny znany dziś fortepian, sygnowany „Bauer in Breslau”, znajduje się w prywatnym posiadaniu na Węgrzech. Jest to wczesny typ fortepiano, z klawiaturą od FF, co sugeruje okres powstania ok. 1815-20. Jednocześnie, w roku 1832 jest we Wrocławiu notowany fortepianmistrz Bauer, który może być (choć nie musi) tą samą osobą (lub np. jej synem?). Rozpoznanie w obu przypadkach jest utrudnione ze względu na brak imienia bądź inicjału.
  • C. A. Bowitz (ok. 1820-40)
  • Gottlieb Brand (1825-45)
  • Rossmann (od ok. 1830)
  • P. F. Welzel (1835-1945; spotykana również nieprawidłowa wersja „P. F. Wetzel” oraz „Wenzel”). Najdłużej działająca firma wrocławska. W roku 1885 firma wyprodukowała swój 1000. instrument. W roku 1945, tuż przed zniszczeniem, powstał instrument nr 15200. Wg innych źródeł, w roku 1914 firma „Welzel” połączyła się z firmą „A. Schütz & Co.” z Brzegu i od roku 1915 nazwa „Welzel” nie była używana. Jako jednego z niewielu wrocławskich producentów pianin i fortepianów, posiadamy wykaz numerów seryjnych Welzela, co pozwala określić rok produkcji każdego jego instrumentu. Litery „P. F.” oznaczają Paula i Floriana Welzlów – syna i ojca.
  • Heinrich Philipp Bessalié (1835 – po 1867). Heinrich Philipp Bessalie (1800-1856) odbywał praktykę zawodową w czołowym wiedeńskim zakładzie J. B. Streichera. Jego fortepiany uzyskały wspaniałe odzewy czołowych europejskich pianistów, m.in. Liszta, Thalberga i Henselta. Firma działała również po śmierci Bessaliego (prowadzona prawdopodobnie przez spadkobierców). Po ostatniej notowanej wystawie (Paryż, 1867) działalność firmy pozostaje nieznana. Fortepiany firmy Heinrich Philipp Bessalie do dzisiaj zachowują się w kolekcjach muzealnych i posiadaniu prywatnym.
  • E. Wilke (również być może „Wilkie”; 1835-1840); po roku 1840 firma przeniosła się do Szczecina.
  • Traugott Berndt (1837-1945), o którym wyżej. W roku 1835 Berndt przejął zakład po Ignazu Leichcie, lecz już 2 lata później wybudował swój własny warsztat, przekazując prowadzenie zakładu Leichta Franzowi Welckowi. Data śmierci Traugotta Berndta nie jest znana. Wiadomo, że jego zakład w 1867 r. trafił w posiadanie niejakiego Kellnera, w 1904 – w ręce Eduarda Pohla i Hermanna Vaillanta, później zaś – od 1937 – w ręce Erwina Fricke. Nie wiadomo, czy nazwy „Traugott Berndt” używano do samego końca istnienia firmy, czy ją przemianowywano na nazwiska kolejnych właścicieli. Np. wiadomo, iż Eduard Pohl produkował instrumenty pod swoim własnym nazwiskiem. Czy robił to równolegle z marką „Traugott Berndt”, czy zastąpił ją swoim nazwiskiem – nie da się obecnie ustalić. Wiadomo tylko, że nazwa „Traugott Berndt” z pewnością była używana (nadawana instrumentom) jeszcze w roku 1912. Fabrykę Berndta doszczętnie zniszczono pod koniec II wojny światowej.
  • Franz Welck (1841-1886?); spotykana również pisownia „Franz Welk”. Zbudował co najmniej kilkaset instrumentów (numer 337 pochodził roku 1847), produkując średnio 50-60 fortepianów rocznie. Franz Wenzel (Wacław) Welck (1801-1886), rodem z bohemskich Niemców, odbył solidne fachowe wykształcenie w różnych niemieckich warsztatach fortepianowych; w latach 1825-35 praktykował we wrocławskim zakładzie Ignaza Leichta (do jego śmierci). Po śmierci Leichta jego zakład przejął konkurent – Traugott Berndt, lecz już w 1837 Berndt wybudował swój własny zakład, a prowadzenie warsztatu po Leichcie ponownie przejął Welck – do roku 1841, kiedy również wybudował własny zakład. W latach 1837-41 zakład Leichta, prowadzony przez Welcka, wybudował 300 fortepianów. Później, po przybraniu własnej „tożsamości”, Welck prawdopodobnie zaczął numerować swoje fortepiany od zera (stąd nr 337 z roku 1847). Produkował również pianina.
  • Theodor Raymond (ok. 1845-50), mało dziś znany budowniczy fortepianów i pianin. Jeden z jego fortepianów (z mechaniką wiedeńską, o skali zaczynającej się od CC) był w ostatnich latach sprzedawany na aukcji.
  • J. Grosspietsch (od ok. 1848, wg innych danych – od 1866). Pierwotnie magazyn, wypożyczalnia i sklep pianin i fortepianów, w późniejszym okresie – również produkcja własna pianin (prawdopodobnie do I wojny światowej). Johannes Grosspietsch zmarł w 1901 roku; firmę prowadzili m.in. Robert Heckel oraz członkowie rodziny. Być może, różnica w datach powstania firmy wynika z istnienia dwóch różnych osób o tym samym nazwisku, lub też z powodu sprzedaży przez Grosspietscha instrumentów innych wytwórców. Z jednej strony, znane jest pianino sygnowane jako „Niederlage von J. Grosspietsch, Breslau”, numerem opusowym 2575 i datą 18 lipca 1848 (być może, cudzej produkcji?), z drugiej strony, w roku 1941 firma Grosspietsch świętowała swoje 75-lecie, co wskazuje na rok założenia 1866. Z trzeciej strony, znany jest fortepian, sygnowany przez Grosspietscha, o zmniejszonej skali i wyglądzie właściwym dla okresu sprzed 1850. Trudno sobie wyobrazić, żeby firma pod koniec XIX wieku zajmowała się sprzedażą wiekowych, „przestarzałych” (jak wówczas uważano) fortepianów.
  • Julius Mager (ok. 1856), budowniczy fortepianów i pianin. Dwa jego fortepiany, w tym jeden z mechaniką wiedeńską, widziane były w ostatnich latach na aukcjach. „Mager frères, facteurs de Pianos a Breslau” (czyli Bracia Mager, fabrykanci fortepianów we Wrocławiu) – tak jest sygnowany pewien fortepian, być może nawet starszy od instrumentów Juliusa Magera.

Później, po roku 1860, powstały inne firmy, produkujące przeważnie pianina, takie jak

  • Theodor Müller (ok. 1860 – po 1893). Jego zakład zbudował powyżej 100 instrumentów (zachowany jest fortepian nr 106 z lat 1860-70-ych); prowadził również skład (magazyn) fortepianów.
  • P. Schwarzer (1880 – po 1893). Relacje z firmą A. Schwarzer nie są ustalone.
  • Carl Vieweg (spotykana również nieprawidłowa wersja nazwiska „Vierweg”) (przed 1881 – po 1896); znany jest jego fortepian krzyżowy z lat 1880-90-ych. Wyprodukował ponad 920 instrumentów (dokładna liczba nie jest znana). Firma wzmiankuje się w prasie z roku 1881, kiedy na wrocławskiej wystawie komercyjno-przemysłowej (Schlesische Gewerbe & Industrie-Ausstellung Breslau) wystawiła swój instrument (zrelacjonowany po angielsku jako „vertical grand”. Cóż to takiego?).
  • Wilhelm Velten (Wilh. Velten Breslau) (zał. 1881, działał również w 1902; wg innych danych firma powstała w roku 1902 i działała co najmniej do roku 1936)
  • Schnabel (Michael Schnabel, Schnabel’s Pianoforte-Fabrik) (1814 – ok. 1881?). Fabryka fortepianów założona przez Michaela Schnabla (23.09.1775, Nowogrodziec (Naumburg am Quieis) – 6.11.1842, Wrocław), brata Josepha Ignaza Schnabla, znanego kompozytora i dyrygenta, z orkiestrą którego występował Fryderyk Chopin. Na fortepianie M. Schnabla koncertował w roku 1843 Ferenc Liszt. Po śmierci Michaela Schnabla firmą zarządzali jego synowie: Carl (Karl) (pianista-wirtuoz i kompozytor, 2.11.1809-12.05.1881) oraz Julius (muzyk i pedagog). Przedstawiciel wytwórni Schnabla (Hermann Schulze) sprzedawał jej instrumenty w Szczecinie w roku 1851. Instrumenty wytwórni Schnabla należą dziś do najrzadszych. Dzieje firmy pozostają w większości nieznane.
  • A. Hader (wzmianka w roku 1886)
  • A. Schwarzer (wzmianka w roku 1886). Relacje z firmą P. Schwarzer nie są ustalone.
  • C. Höhne, Carl Höhne (1886 – po 1900)
  • Eduard Pohl (pierwsza wzmianka o istniejącej firmie w 1890 r.), od 1904 właściciel firmy „Traugott Berndt”.
  • M. Walsmann (1893 – po 1903; przedtem w latach 1886-93 w Głogowie).
  • Max Bocksch (lata 1890-te?) – produkcja pianin i fisharmonii.
  • Alfred Hüttner (1896 – ok. 1936). Fabryka mieściła się przy Ohlauerstrasse 65. Od roku 1925 stopniowo wygaszano działalność. Hüttner zmarł w roku 1936; w 1937 firma już nie istniała.
  • Hermann Engelhardt (wzmianki w latach 1900-1936)
  • Liebetanz & Richter (1902 – po 1909). Firma była znana z produkcji orkiestrionów (pianin-hybryd).
  • Carl Quandt (1903 – po 1906; ok. 1925 już tylko handel) – jedna z filii berlińskiej firmy; własna produkcja instrumentów.
  • Bruno Czerwenka (wzmianka w roku 1909)
  • Georg Neumann (1909-1936)
  • Fritz Schulz (1912 – po 1937)
  • Wiener & Futter, Breslau (ok. 1915) – firma produkująca również pianole oraz orkiestriony (szafy grające). Znane jest pianino o numerze 5870.
  • Lutz & Co. (1920 – ?)
  • Ottokar Pour (lata działalności nieznane, wzmianka w 1925 roku).
  • J. Thiess (lata działalności nieznane, wzmianka w 1925 roku).
  • Louis Seliger & Sohn Breslau (daty działania nieznane, wzmianka w 1926 roku).
  • Erwin Fricke – od 1937 lub 38 r. właściciel firmy „Traugott Berndt”.
  • J. Glenz (lata działalności nieznane)
  • Paul Janssen (lata działalności nieznane)
  • Ernst Fischer (lata działalności nieznane). Znane są pianina oznaczone jako „Ernst Fischer – Lichtenberg / Breslau”, co być może oznacza podwójne nazwisko („Fischer-Lichtenberg”) lub wskazuje na „Lichtenberg” jako wrocławską dzielnicę (nie znam się na toponimice Wrocławia i nie wiem, czy taka dzielnica istniała).
  • M. Schmidt, Breslau (lata działalności nieznane)
  • Karl Hiller (Karl Hiller Breslau), (lata 1920-30-te). Znane jest pianino nr 2864. Inne pianino jest znacznie starsze, z lat 1880-ych (numer nieznany). Adres (podany na tabliczce firmowej): Neue Graupenstrasse 12.

i niektóre inne. Część z tych firm upadło podczas kryzysu ekonomicznego 1929-35; część – podczas „wyzwolenia” Wrocławia w roku 1945. 

Instrumenty firm Traugott Berndt, Kuhlbörs oraz Franz Welck są szczególnie cenione wśród admiratorów zabytkowych pianoforte. Z kolei inne firmy, zwłaszcza działające pod koniec XIX wieku, dość dokładnie podpadają pod opisanie, które zamieściłem tutaj. Ich instrumenty zachowały się do dzisiaj w pojedynczych egzemplarzach.

Ciekawostką może być fakt, że brzmienie m.in. jednego z wczesnych fortepianów Traugotta Berndta zostało utrwalono w postaci sampli, dostępnych do kupienia i wgrania w dowolny instrument elektroniczny, co pozwala mu potem brzmieć głosem Berndta podczas grania lub mechanicznego odtwarzania muzyki. Świadczy to m.in. o randze wrocławskiej firmy i o dostrzeżeniu znaczenia jej produkcji dla światowej historii fortepianu.

Powyższy szkic żadną miarą nie oddaje wszystkich aspektów, bogactwa i różnorodności budownictwa fortepianów we Wrocławiu. Jedynie nakreśla problematykę i zbiera razem firmy, czyje pianina i fortepiany dostępne są w chwili obecnej na polskim rynku. W celach szczegółowego zapoznania się z wrocławskim budownictwem fortepianowym, radzę zwrócić się ku publikacjom Krzysztofa Rottermunda.

Zapytania z wyszukiwarki, prowadzące na tę stronę:

  • pianino breslau (50)
  • przedwojenna wrocaw (40)
  • georg neumann breslau (34)
  • grosspietsch breslau (34)
  • j grosspietsch breslau (26)
  • pianino traugott berndt breslau (25)
  • pianino georg neumann breslau (23)
  • traugott berndt breslau (22)
  • traugott berndt (21)
  • pianino p f welzel breslau (17)
  • pianino huttner breslau (17)
  • Wilh Velten Breslau (16)
  • pianino j grosspietsch breslau (15)
  • pianino grosspietsch breslau (13)
  • HUTTNER BRESLAU (11)
  • carl quandt pianino (10)
  • c vieweg breslau (9)
  • p f welzel breslau (9)
  • pianino c vieweg breslau (9)
  • wilhelm velten breslau (8)
  • pianino neumann (8)
  • breslau pianino (7)
  • antykiallegro pinino (7)
  • Welck Franz (6)
  • franz welck (6)
  • pianino grosspietsch (6)
  • pianina breslau muller (6)
  • franz welck breslau (6)
  • przedwojenne fortepiany (6)
  • wiener futter breslau (5)
  • pianino quandt (5)
  • pianino paul janssen Breslau (5)
  • C HÖHNE BRESLAU (5)
  • pianino traugott berndt (5)
  • karl hiller breslau (5)
  • P F Welzel (5)
  • fabryka wiener i futter orchestrion (4)
  • louis seliger & sohn (4)
  • fortepian j grosspietsch-breslau (4)
  • alfred huttner breslau (4)
  • przedwojenne pianino neumann (4)
  • schmidt & sohn piano (4)
  • pianino carl höhne 1886-1900 breslau (4)
  • pianino m walsmann (4)
  • plajer 1842 pianino (4)
  • j grosspietsch piano (4)
  • przedwojenne pianina (4)
  • pianino franz welck (4)
  • wytwórca fortepianów Graugott Berndt (4)
  • GEORG NEUMANN PIANINO WIELKOŚĆ (3)
  • grosspietsch johannes historia firmy (3)
  • heinrich pischner breslau (3)
  • wiener & futter пианино (3)
  • fortepian sohn fritz 1835 (3)
  • friedrich wilhelm fortepian (3)
  • fritz schulz breslau (3)
  • Grosspietsch (3)
  • welzel breslau (3)
  • Traugott Berndt Breslau antyk fortepian (3)
  • producent pianin wroclaw (3)
  • pianino schulz Breslau (3)
  • pianino breslau bau (3)
  • schmidt i syn pianino (3)
  • pianina breslau (3)
  • seliger& sohn fisharmonie (3)
  • m walsmann breslau (3)
  • m schmidt breslau pianino (3)
  • karl hiller pianino (3)
  • karl hiller firma (3)
  • pianino alfred huttner breslau (3)
  • piano georg neumann breslau (3)
  • bereg-penza@sura ru (3)
  • fabryka fortepianów breslau (3)
  • carl quandt (3)
  • th faulhaber breslau (2)
  • m schmitt breslau pianino (2)
  • pianina traugott (2)
  • szkic fortepiana (2)
  • SZAFY GRAJĄCE SPRZED 1920 ROKU (2)
  • huttner pianino (2)
  • grospietlch breslau pianina (2)
  • pianina przedwojenne niemieckie warszawa (2)
  • c vieweg breslau piano (2)
  • Industrieausstellung Breslau 1857 piano (2)
  • SPRZEDAM PIANINO ERNST FISCHER (2)
  • J Grosspietsch (2)
  • pianino J Grofspietch breslau (2)
  • hof- pianoforte- magazin j grosspietsch (2)
  • hof pianoforte magazin j grosspietssch breslau (2)
  • hof pianoforte magazin j grosspietsch breslau (2)
  • pianino breslau C VIEWEG (2)
  • pianino p f welzel (2)
  • traugott berndt klavier (2)
  • pianino berndt (2)
  • traugott berndt cena (2)
  • grosspietsch pianino (2)
  • pianino th muller (2)
  • heckel robert klavier (2)
  • piano janssen rok produkcji (2)
  • theodor muller pianino (2)
  • th muller breslau piano (2)
  • hof instrumentenbauer heinrich ph (2)
  • schmidt pianino (2)
  • j grosspietsch breslau klavier (2)
  • j grosspietsch breslau trova foto modello (2)
  • max bocsch breslau (2)
  • louis seliger & sohn breslau (2)
  • traugott berndt pianino (2)
  • przedwojenna firma z wrocławia (2)
  • MAX BOCKSCH BRESLAU (2)
  • max bocksch (2)
  • breslau pianino strojenie (2)
  • marki fortepianów przedwojennych (2)
  • breslau piano (2)
  • Louis Selinger & Sohn (2)
  • pianola breslau (2)
  • maetzke pianino (2)
  • m schmidt pianino (2)
  • przedwojenna wytwórnia fortepianów w Polsce (2)
  • ekspertyza pianino pfwelzel (2)
  • Breslał zabytkowy fortepian (2)
  • pianino vieweg (2)
  • pianino wiener futter breslau (2)
  • pianino wiener&futter (2)
  • quandt pianino (2)
  • pianiono Huttner Breslau (2)
  • julius mager breslau (2)
  • karl fricke (2)
  • p f welzel breslau a schulz (2)
  • przedwojenni producenci pianin (2)
  • ernst fischer hoflieferant lichtenberg breslau (2)
  • piano bessalié (2)
  • piano breslau (2)
  • klavier von f kuhlbörs & c scholtz (2)
  • piano wenzel & muller (2)
  • traugut berndt (2)
  • 1880 fritz sohn wien (2)
  • wroclaw fortepian 1800 (2)
  • pianino g hohne breslau (2)
  • wilhelm velten breslau 8 фортепиано (2)
  • pianino lutz&co breslau (2)
  • fisharmonia j grosspietsch breslau (2)
  • franz welck пианино (2)
  • pianino carl vieweg breslau (2)
  • pianino carl quandt (2)
  • Wiener & Futter Breslau (2)
  • friedrich wilhelm bec fortepian (2)
  • firma grosspietsch breslau (2)
  • pianino louis seliger & sohn breslau (2)
  • wroclaw velten (2)
  • pianino goerlitz (2)
  • fortepian heinr ph (2)
  • pianino heinrich wilke (2)
  • fisharmonia muller (2)
  • fortepian scholz breslau (2)
  • z jakiej rodziny pochodzi fridrich wilchelm neumann (2)
  • ych fortepianów (2)
  • fortepian traugott berndt breslau (2)
  • pianino grosspietsch breslau goldmann piano-magazin breslau (2)
  • Pianino J GROSSPIETSCH Robert Heckel Breslau (2)
  • pianino janssen (2)
  • carl vieweg breslau pianina (2)
  • carl vieweg klavier (2)
  • pianino breslał (2)
  • friedrich wilhelm od fortepianu (2)
  • pianino muller breslał kupię (2)
  • pianino breslau numer seryiny (2)
  • warszawa pl franz welck (2)
  • fritz schulz pianino (2)
  • pianino breslau data (2)
  • Welzel Breslau piano (2)
  • pianino Breslau Muller (2)
  • pianino breslau cena (2)
  • georg neumann breslau klavier (2)
  • pianino Muller z XIX wieku (2)
  • grofspietsch (2)
  • welzel fabryka fortepianow (2)
  • pianiono wrocław (1)
  • carl hiller piano (1)
  • pianino paul schmidt (1)
  • breslau spis mieszkańców (1)
  • pianino j grosspietsch robert heckel breslau-katrowitz (1)
  • Carl höhne breslau 1886 (1)
  • Pianino Neumann Breslau (1)
  • piano neumann breslau (1)
  • piano magazin a grosspietsch (1)
  • pianino traugott brendt breslau (1)
  • pianino j grosspietsch (1)
  • pianino j grosspietsch breslau antyk cena (1)
  • Carl höhne breslau (1)
  • pianino j grosspietsch breslau cena (1)
  • pianino niemieckie bauer (1)
  • piano vieweg (1)
  • carl julius quandt biografia fabryka pianino (1)
  • piano schmidt sohn (1)
  • pianino j grosspietsch breslau opis pianina (1)
  • pianino kattowitz (1)
  • pianino klose breslau (1)
  • pianino maetzke max bocksch breslau cena (1)
  • pianino marki wenzel (1)
  • pianino velten breslau (1)
  • pianino quandt wroclaw cena (1)
  • pianino traugott berndt cena (1)
  • c vieweg (1)
  • C VIEWEG BRESLAU пианино 1881 цена (1)
  • pianino karl hiller (1)
  • pianino marki wenzel & müller (1)
  • pianino traugott (1)
  • pianino produkowane w wrocławiu (1)
  • pianino müller - (1)
  • pianino muller breslau (1)
  • PIANINO VIEWEG BRESLAU cen (1)
  • pianino muller z którego wieku (1)
  • pianino przedwojenne breslau (1)
  • pianino louis seliger and sohn (1)
  • carl hiller breslau (1)
  • pianio lutz iformacje ogulne (1)
  • pianinobreslau (1)
  • pianino zdobione a schutz & co brieg nr seryjny 5098 (1)
  • pianino wilhelm velten (1)
  • pianino louis seliger and sohn breslau (1)
  • pianino wiener & futter opinie (1)
  • pianino waldenburg (1)
  • pianino muller (1)
  • piano with wilh velten breslau on it (1)
  • przedwojenna wroclaeska fabryka pianin (1)
  • Welck Franz- produkcja fortepianów (1)
  • alfred huttner breslau piano (1)
  • welzel gdansk (1)
  • welzel pianino (1)
  • welzel przemysl (1)
  • welzel z kad pochodzi to nazwisko (1)
  • wielkość przedwojennego breslau (1)
  • a huttner piano (1)
  • wiener and futter breslau (1)
  • alfred möller - klavierbau (1)
  • walsmann breslau (1)
  • traugott bernut (1)
  • traugut berndt breslau pianina (1)
  • traugut berndt breslau piano (1)
  • velten pianino (1)
  • velten zabytki (1)
  • vieweg breslau (1)
  • vilh velten breslal (1)
  • vilh velten breslau (1)
  • w jakich latachy było produkowanie pianino schmidt (1)
  • a hader pianina (1)
  • @thiess com au loc:PL (1)
  • 19 wiek pianino (1)
  • wytwornia pianin w breslau (1)
  • wytwórnia pianin wrocław (1)
  • zabytki przedwojennego wrocławia (1)
  • бреслау пианино (1)
  • пианино franz welck breslau cemetery (1)
  • пианино louis seliger & sohn (1)
  • пианино модели Josef Glenz фирмы Breslau (1)
  • цена PAULLANGNER BRESLAU (1)
  • wykaz firm produkujacych fortepiany scholz (1)
  • www pianino wiener&futter breslau (1)
  • Wilh Velten Breslau upright piano (1)
  • 2 wojna firma max scholz breslał vi (1)
  • wilhelm velten breslau piano (1)
  • wilhem miller pianino (1)
  • wroclaw pianina velten (1)
  • wroclaw stroiciel pianin (1)
  • wroclaw velten fortepian (1)
  • wrocław fortepian j (1)
  • Wrocław franz welck (1)
  • цена на рояль wien 1890 j b streicher (1)
  • traugott berndt looking for information (1)
  • Targouut bernt pianino (1)
  • przedwojenne nazwiska we wroclawiu (1)
  • breslau grosspietsch (1)
  • breslau fortepiany (1)
  • przedwojenni wytworcy (1)
  • przedwojenny breslau (1)
  • przedwojenny fortepian (1)
  • przedwojenny spis ludnosci wrocław breslau (1)
  • przedwojenny wrocław znani ludzie (1)
  • r heckel hoflieferant (1)
  • przedwojenne marki niemieckie (1)
  • breslau m schmidt (1)
  • Pianoforte Magazin Eduard Maetzke Goerlitz Nr 63 (1)
  • polskie pianina z wrocławia (1)
  • produkcja pianin Breslau (1)
  • produkcja pianin wrocław (1)
  • przedwojenna fabryka fortepianow breslau (1)
  • przedwojenna fabryka pianin breslau (1)
  • breslau pianina (1)
  • przedwojenna wroclaw data zalozenia (1)
  • przedwojenne fabryki wrocławia (1)
  • robert falkowski fortepian (1)
  • Robert Heckel (1)
  • strojenie p f welzel breslau (1)
  • T H Muller Breslau pianino z 1883 (1)
  • th mueller breslau pianino (1)
  • th muller breslau pianino (1)
  • Theodor Raymond piano (1)
  • traugoldt berntd (1)
  • berndt klavír wroclaw (1)
  • traugott berndt breslau cena (1)
  • Traugott Berndt Breslau firma (1)
  • streicher piano cena (1)
  • STREICHER fortepian (1)
  • rok produkcji quandt carl (1)
  • breslau 1820 (1)
  • schmidt alfred breslau (1)
  • breslau (1)
  • schmidt sohn pianino (1)
  • schmidt und sohn breslau (1)
  • berndt traugott (1)
  • składu fortepianów wroclaw (1)
  • sprzedam pianino seidel (1)
  • traugott berndt fortepiano (1)
  • georg neumann producent pianin (1)
  • grosspietsch Pianoforte (1)
  • hader breslau piania (1)
  • hagen niemcy oddam za darmo müler str (1)
  • heckel wrocław (1)
  • heinrich miller pianino (1)
  • Heinrich Muller pianino z 1809 gdzie produkowane (1)
  • heinrich philipp bessalie (1)
  • hermann engelhardt breslau (1)
  • hof piano forte breslau (1)
  • grosspietsch klavier (1)
  • grosspietsch johannes pianina (1)
  • fabryka wiener i futter (1)
  • george neumann breslau (1)
  • georgneumannbreslau (1)
  • glenz pianino (1)
  • gorg neumann pianino (1)
  • grospietch pianino (1)
  • grosspietlch breslau (1)
  • fabryki pianin we wrocławiu (1)
  • fabryka wiener i futter grammophon (1)
  • grosspietsch breslau pianino (1)
  • Hof Pianofoste Magazin J GROSSPIETSCH (1)
  • hohne breslau graupenstraße (1)
  • j grosspietsch breslau 1866 создал фирму (1)
  • j grosspietsch breslau cena (1)
  • j grosspietsch fortepian (1)
  • J Grosspietsch numery opusowe (1)
  • j grosspietsch pianino (1)
  • F Grosspietsch Breslau (1)
  • j grosspietsch piano wycena (1)
  • j neumann email loc:PL (1)
  • ernst fischer-lichtenberg breslau фото (1)
  • f kuhlbörs & c scholtz (1)
  • j grofspietsch breslau pianino (1)
  • j fritz & sohn (1)
  • https://yandex ru/clck/jsredir?from=yandex ru;search;web;;&text=&etext=1840 nP9AQsVMio0pHGUhrTGn6SwWlDP3mCfChc3pRJ61uPzQoMDwRdK_1HAMd_5M6Rtl 20376852075db6364e775502df577ecfd4059c72&uuid=&state=_BLhILn4SxNIvvL0W45KSic66uCIg23qh8iRG98qeIXme (1)
  • huner breslau pianino (1)
  • f wezel breslau wartosc fortepianu? (1)
  • HUTTNER BRESLAU-ILE KOSZTUJE PIANINO (1)
  • Hüttner in Breslau (1)
  • hutyner breslau (1)
  • ignaz leicht wroclaw (1)
  • ile kosztuje pianino breslau (1)
  • industrieausstellung breslau pianina (1)
  • jb streicher & sohn cena (1)
  • Fortepian Franz welck breslau (1)
  • fortepian wroclaw (1)
  • fortepian wrocław (1)
  • fortepian wymiary fritz & sohn (1)
  • fortepian z breslau (1)
  • fortepian z wrocławia (1)
  • fortepian z XIX w (1)
  • fortepiany breslau (1)
  • fortepiany niemieckie przedwojenne (1)
  • fortepiany wrocław (1)
  • fortepian wilhelm z 1914 (1)
  • fortepian wilhelm (1)
  • fortepian traugut bernt ceny (1)
  • fortepian Fritz Schulz (1)
  • fortepian huttner breslau (1)
  • fortepian j fritz (1)
  • fortepian j fritz sohn (1)
  • fortepian kolel (1)
  • fortepian szkic (1)
  • FORTEPIAN THEODOR BRESLAU (1)
  • fortepian traugott berndt (1)
  • fortepian traugott berndt opinie (1)
  • fortepiany z przedwojennego wrocławia (1)
  • fotrepian shmidt and sohn (1)
  • fritz schulz breslau pianino (1)
  • fritz schulz breslau пианино (1)
  • fritz traugott schulz (1)
  • fritz und sohn fortepian (1)
  • georg friedrich velten breslau (1)
  • georg neumann - klawisze (1)
  • Florian Welzel Breslau piano (1)
  • georg neumann breslau - pianino (1)
  • georg neumann pianino (1)
  • firma carl vieweg breslau (1)
  • friedrich wilhelm od fortepianow (1)
  • friedrich wilhelm fortepian bec (1)
  • franz baenel und sohn pianino (1)
  • firmy przedwojennego breslau (1)
  • firma produkujaca fortepiana upadla w 1937 (1)
  • franz welck piano (1)
  • franz welk piano (1)
  • franz wenzel welck (1)
  • fredrich wilhelm od fortepianow (1)
  • fridrich wilhelm fortepiany (1)
  • friedrich kuhlbors fortepiany (1)
  • fabryki przedwojennego wroclawia (1)
  • cena pianino traugott berndt (1)
  • pianinao huttner breslau (1)
  • Pianini wyprodukowane we wroclawiu (1)
  • Cena Pianina WILH VELTEN BRESLAU (1)
  • cena pianina przedwojennego (1)
  • carl vieweg Wrocław (1)
  • pianino breslau eklektyczne (1)
  • pianino breslau huttner cena (1)
  • pianino breslau piano forte 1917 (1)
  • Pianino Breslau TRAUGOTT BERNDT (1)
  • pianina zabytkowe heinrich (1)
  • pianina z niemiec breslal (1)
  • pianina z breslau (1)
  • pianina Breslau Welzel (1)
  • pianina Heinrich Müller pianina (1)
  • pianina j grosspietsch (1)
  • pianina louis seliger & sohn (1)
  • pianina marki berlinskie przedwojenne (1)
  • pianina produkowane we wroclawiu (1)
  • pianina przedwojenne spis producentów (1)
  • pianina przedwojennego wrocławia (1)
  • pianina wiener i futter breslaw (1)
  • pianino breslau traugott berndt szczegółt (1)
  • pianino breslau traugott berndt szczegóły (1)
  • pianino georg neumann opinie (1)
  • pianino grospitsch (1)
  • pianino gross (1)
  • carl quandt piano (1)
  • carl quandt hoflieferant (1)
  • pianino guandt (1)
  • pianino heinrich muller (1)
  • pianino huttner (1)
  • j seidel piano breslau (1)
  • pianino georg neumann breslau opinie (1)
  • carl schmidt sohn noże opinie (1)
  • pianino georg neumann (1)
  • pianino breslau velten numeracja (1)
  • pianino breslau wrocław (1)
  • Pianino Breslav (1)
  • pianino c vieweg breslau cena (1)
  • Pianino F Welzel Breslau 1877 (1)
  • pianino firma wrocław (1)
  • pianino firmy grosspietsch inhaber: robert heckel hoflieferant breslau (1)
  • pianino frans welck (1)
  • carl vieweg (1)
  • pianino huttner breslau 1904 r (1)
  • johann fritz klavir (1)
  • ernst fischer breslau (1)
  • louis seliger & sohn breslau pianino (1)
  • louis seliger & sohn breslau pianino ile kosztuje (1)
  • Louis seliger & sohn piano (1)
  • Louis Seliger & Sohn” wymiary (1)
  • louis seliger breslau (1)
  • louis seliger i sohn (1)
  • louis seliger sohn breslau (1)
  • louis seliger sohn breslau pianino (1)
  • louis hildt piano (1)
  • Kuhlbörs & Scholz Breslau (1)
  • konserwacja zabytków w latach 1820-40 (1)
  • josef glenz breslau (1)
  • josef glenz breslau pianino (1)
  • josef grund fortepian (1)
  • ernst fischer пианино цена (1)
  • ernst fischer lischtenberg breslau (1)
  • katalog PF Welzel Breslau (1)
  • klavier breslau traugott Berndt (1)
  • klavier grosspietsch kattowitz (1)
  • klavier-niederlage opis (1)
  • Louis seliger& sohn Breslau (1)
  • louis seliger&sohn (1)
  • dura lex sed lex kontekst historyczny (1)
  • P F WELZEL BRESLAU rok produkcji 1877 (1)
  • p f welzel piano (1)
  • paul florian welzel (1)
  • Paul German instrumenty przedwojenne (1)
  • Paul German pianina przedwojenne (1)
  • pf welzel (1)
  • pf welzel breslau piano (1)
  • pfelzer breslau pianino (1)
  • eduard maetzke (1)
  • orchestrion tabliczka (1)
  • ohlauerstrasse 65 (1)
  • louwe email loc:PL (1)
  • elzbieta hiller (1)
  • Maetzke Eduard/Görlitz piano (1)
  • maetzke max bocksch breslau cena (1)
  • max bocksch baslau (1)
  • max bocksch breslau wikipedia (1)
  • max bocksch wikipedia (1)
  • max leicht wrocław (1)
  • muller heinrich wytwórca fortepianów (1)
  • daty produkcji fortepian j fritz (1)