Produkcja fortepianów w przedwojennym Wrocławiu

W zasadzie, nie powinienem pisać „przedwojennym”, gdyż w powojennym Wrocławiu zostało tyle samo produkcji fortepianów, ile rdzennych mieszkańców – Niemców. Szkoda, że wraz z wymianą ludności do miasta nie trafili różni tam Janowie Śliwińscy i inni Galicjanie… Z drugiej strony, co czekałoby ich w warunkach socjalistycznej rzeczywistości? Klepanie kiepskich pianin „dla ludu” w fabryce „Vratislawianka”?

W niemieckim Wrocławiu, czyli Breslau, przemysł fortepianowy był bardzo rozwinięty. Pierwszego znanego w ogóle mistrza produkującego instrumenty klawiszowe – G. Baumgartena (zachowała się wzmianka o jego klawesynie) notowano w roku 1635. Pierwszą dużą manufakturą, produkującą fortepiany na skalę przemysłową była słynna firma „Traugott Berndt”, jedna z najdłużej działających w tym mieście – w latach 1837-1945 wyprodukowała ona około trzech tysięcy pianin i fortepianów. Zresztą, powyższa liczba, podzielona przez ponad sto lat historii firmy, wskazuje na bardzo ograniczoną liczbę wyprodukowanych instrumentów. Może to wskazywać na pewną elitarność jej produkcji, gdyż, gdyby była ona jedynie małym zakładzikiem o znikomych obrotach, nie przetrwałaby w warunkach sporej konkurencji ponad setki lat! Jej instrumenty trafiały nie tylko na lokalny, dolnośląski rynek, ale i wgłąb Niemiec, do Polski pod zaborami, a nawet do carskiej Rosji, gdzie pojedyncze egzemplarze spotykane są do dzisiaj. Właścicielem jednego z fortepianów Berndta był słynny szczeciński kompozytor Carl Loewe. Biorąc udział w różnych regionalnych wystawach przemysłowych, od lat 1880-ych do roku 1912 firma zdobyła kilka medali srebrnych i jeden złoty, co w świetle ówczesnych praktyk nie jest liczbą szczególnie dużą. Ale, jak wiadomo (zwłaszcza dziś!), ani wygrane, ani niewygrane konkursy nie stanowią miarodajnej oceny kunsztu muzyka – co z łatwością i nie bez powodu można powiedzieć również na temat produkcji fortepianów.

Niewiele jednak wiadomo o produkcji tej nieprzeciętnej firmy, gdyż dokumentacja firmowa, podobnie jak i sama firma, uległa zniszczeniu w roku 1945.

Traugott Berndt (1797 – po 1874? lub 1867?), Johann Karl Traugott Berndt, zwykle nie pozostawiał w swoich instrumentach numerów seryjnych. Tak, na kilka instrumentów, znanych mi z autopsji, lub wśród instrumentów, opisanych szczegółowo w internecie lub w różnych publikacjach, żaden nie jest zaopatrzony w numer opusowy (seryjny). Dość powiedzieć, że nawet w moim własnym fortepianie Traugotta Berndta nie natrafiłem na żaden ślad numeru seryjnego! Skąd zatem wiem o trzech tysiącach wyprodukowanych instrumentów? Otóż w jednym z pianin znalazłem jednak odręcznie napisany numer, i był to numer 2793. Z kolei samo pianino najpewniej pochodziło z lat 1890-1900, co ustaliłem na podstawie obserwacji jego mechanizmu, rozwiązań technicznych, zdobnictwa itd. Stąd powstało ogólne przypuszczenie, że do roku 1945 mogło powstać łącznie ok. 3000-3200 instrumentów. Niestety, wojna i zaniedbania powojenne sprawiły, iż w chwili obecnej szersze badania w tym zakresie są bardzo utrudnione, o ile w ogóle możliwe.

Oprócz Traugotta Berndta, we Wrocławiu istniało wiele innych firm, większych lub mniejszych, mniej czy bardziej sławnych, które na wstępie (odnośniki do klikania) ujmę w kolejności alfabetycznej, natomiast w części właściwej (opisy) postaram się ułożyć w kolejności chronologicznej (w nawiasach podaję lata funkcjonowania firmy, o ile są mi znane). Stąd kolejność nazwisk nie jest jednakowa.

Bauer in Breslau
Traugott Berndt, Breslau
Heinr. Ph. Bessalié, Hof-Instrumentenbauer […] in Breslau
Max Bocksch, Breslau
C. A. Bowitz
Gottlieb Brand
Bruno Czerwenka
Hermann Engelhardt
Ernst Fischer – Lichtenberg, Breslau
Erwin Fricke
J. Glenz, Breslau
J. Grosspietsch, Breslau
A. Hader
Karl Hiller, Breslau
C. Höhne, Breslau
Alfred Hüttner, Breslau
Paul Janssen in Breslau
Kuhlbörs
F. Kuhlboers Breslau, Fried. Kuhlboers in Breslau
F. Kuhlboers & C. Scholtz / Breslau
Kuhlboers & Scholtz’s Nachfolger (E. Abend)
Kuhlboers jun. & Schubert
Ignaz Leicht
Liebetanz & Richter
Lutz & Co.
Julius Mager, Breslau
Th. Müller, Breslau
Georg Neumann, Breslau
Eduard Pohl
Ottokar Pour
Carl Quandt
Theodor Raymond in Breslau
Jacob Rohmann, Breslau
Rossmann
M. Schmidt, Breslau
Schnabel in Breslau
Fritz Schulz, Breslau
A. Schwarzer
P. Schwarzer
Louis Seliger & Sohn Breslau
J. Thiess
Wilh. Velten Breslau
C. Vieweg, Breslau
M. Walsmann, Breslau
Franz Welck, Breslau
P. F. Welzel, Breslau
Wiener & Futter, Breslau
E. Wilke

  • Kuhlbörs (1790-1876). Założycielem firmy był Johann Friedrich Kuhlbörs (ok. 1765 – po 1832), który założył ją w 1790 i prowadził do 1828, budując kilkaset fortepianów (znany jest m.in. numer 388); po nim w 1828 firmę przejął jego syn, Friedrich Wilhelm Kuhlbörs (ok. 1801-1856). W latach 30-ych (ok. 1833) firma nazywała się przejściowo „Kuhlboers jun. & Schubert”, jako że doszło do tymczasowej spółki młodszego Kuhlboersa z Schubertem. Ok. roku 1860, po śmierci F. W. Kuhlboersa, firma nazywała się „F. Kuhlboers & C. Schol[t]z” oraz „Kuhlboers & Scholtz’s Nachfolger (E. Abend)”.
  • Ignaz Leicht (1790-1841). Po śmierci Leichta w roku 1835 jego zakład przez 2 lata prowadził Traugott Berndt; potem – aż do roku 1841 – Franz Welck.
  • Jacob Rohmann (ok. 1800-59)
  • Bauer in Breslau (ok. 1815/20-1832?). Jedyny znany dziś fortepian, sygnowany „Bauer in Breslau”, znajduje się w prywatnym posiadaniu na Węgrzech. Jest to wczesny typ fortepiano, z klawiaturą od FF, co sugeruje okres powstania ok. 1815-20. Jednocześnie, w roku 1832 jest we Wrocławiu notowany fortepianmistrz Bauer, który może być (choć nie musi) tą samą osobą (lub np. jej synem?). Rozpoznanie w obu przypadkach jest utrudnione ze względu na brak imienia bądź inicjału.
  • C. A. Bowitz (ok. 1820-40)
  • Gottlieb Brand (1825-45)
  • Rossmann (od ok. 1830)
  • P. F. Welzel (1835-1945; spotykana również nieprawidłowa wersja „P. F. Wetzel” oraz „Wenzel”). Najdłużej działająca firma wrocławska. W roku 1885 firma wyprodukowała swój 1000. instrument. W roku 1945, tuż przed zniszczeniem, powstał instrument nr 15200. Wg innych źródeł, w roku 1914 firma „Welzel” połączyła się z firmą „A. Schütz & Co.” z Brzegu i od roku 1915 nazwa „Welzel” nie była używana. Jako jednego z niewielu wrocławskich producentów pianin i fortepianów, posiadamy wykaz numerów seryjnych Welzela, co pozwala określić rok produkcji każdego jego instrumentu. Litery „P. F.” oznaczają Paula i Floriana Welzlów – syna i ojca.
  • Heinrich Philipp Bessalié (1835 – po 1867). Heinrich Philipp Bessalie (1800-1856) odbywał praktykę zawodową w czołowym wiedeńskim zakładzie J. B. Streichera. Jego fortepiany uzyskały wspaniałe odzewy czołowych europejskich pianistów, m.in. Liszta, Thalberga i Henselta. Firma działała również po śmierci Bessaliego (prowadzona prawdopodobnie przez spadkobierców). Po ostatniej notowanej wystawie (Paryż, 1867) działalność firmy pozostaje nieznana. Fortepiany firmy Heinrich Philipp Bessalie do dzisiaj zachowują się w kolekcjach muzealnych i posiadaniu prywatnym.
  • E. Wilke (również być może „Wilkie”; 1835-1840); po roku 1840 firma przeniosła się do Szczecina.
  • Traugott Berndt (1837-1945), o którym wyżej. W roku 1835 Berndt przejął zakład po Ignazu Leichcie, lecz już 2 lata później wybudował swój własny warsztat, przekazując prowadzenie zakładu Leichta Franzowi Welckowi. Data śmierci Traugotta Berndta nie jest znana. Wiadomo, że jego zakład w 1867 r. trafił w posiadanie niejakiego Kellnera, w 1904 – w ręce Eduarda Pohla i Hermanna Vaillanta, później zaś – od 1937 – w ręce Erwina Fricke. Nie wiadomo, czy nazwy „Traugott Berndt” używano do samego końca istnienia firmy, czy ją przemianowywano na nazwiska kolejnych właścicieli. Np. wiadomo, iż Eduard Pohl produkował instrumenty pod swoim własnym nazwiskiem. Czy robił to równolegle z marką „Traugott Berndt”, czy zastąpił ją swoim nazwiskiem – nie da się obecnie ustalić. Wiadomo tylko, że nazwa „Traugott Berndt” z pewnością była używana (nadawana instrumentom) jeszcze w roku 1912. Fabrykę Berndta doszczętnie zniszczono pod koniec II wojny światowej.
  • Franz Welck (1841-1886?); spotykana również pisownia „Franz Welk”. Zbudował co najmniej kilkaset instrumentów (numer 337 pochodził roku 1847), produkując średnio 50-60 fortepianów rocznie. Franz Wenzel (Wacław) Welck (1801-1886), rodem z bohemskich Niemców, odbył solidne fachowe wykształcenie w różnych niemieckich warsztatach fortepianowych; w latach 1825-35 praktykował we wrocławskim zakładzie Ignaza Leichta (do jego śmierci). Po śmierci Leichta jego zakład przejął konkurent – Traugott Berndt, lecz już w 1837 Berndt wybudował swój własny zakład, a prowadzenie warsztatu po Leichcie ponownie przejął Welck – do roku 1841, kiedy również wybudował własny zakład. W latach 1837-41 zakład Leichta, prowadzony przez Welcka, wybudował 300 fortepianów. Później, po przybraniu własnej „tożsamości”, Welck prawdopodobnie zaczął numerować swoje fortepiany od zera (stąd nr 337 z roku 1847). Produkował również pianina.
  • Theodor Raymond (ok. 1845-50), mało dziś znany budowniczy fortepianów i pianin. Jeden z jego fortepianów (z mechaniką wiedeńską, o skali zaczynającej się od CC) był w ostatnich latach sprzedawany na aukcji.
  • J. Grosspietsch (od ok. 1848, wg innych danych – od 1866). Pierwotnie magazyn, wypożyczalnia i sklep pianin i fortepianów, w późniejszym okresie – również produkcja własna pianin (prawdopodobnie do I wojny światowej). Johannes Grosspietsch zmarł w 1901 roku; firmę prowadzili m.in. Robert Heckel oraz członkowie rodziny. Być może, różnica w datach powstania firmy wynika z istnienia dwóch różnych osób o tym samym nazwisku, lub też z powodu sprzedaży przez Grosspietscha instrumentów innych wytwórców. Z jednej strony, znane jest pianino sygnowane jako „Niederlage von J. Grosspietsch, Breslau”, numerem opusowym 2575 i datą 18 lipca 1848 (być może, cudzej produkcji?), z drugiej strony, w roku 1941 firma Grosspietsch świętowała swoje 75-lecie, co wskazuje na rok założenia 1866. Z trzeciej strony, znany jest fortepian, sygnowany przez Grosspietscha, o zmniejszonej skali i wyglądzie właściwym dla okresu sprzed 1850. Trudno sobie wyobrazić, żeby firma pod koniec XIX wieku zajmowała się sprzedażą wiekowych, „przestarzałych” (jak wówczas uważano) fortepianów.
  • Julius Mager (ok. 1856), budowniczy fortepianów i pianin. Dwa jego fortepiany, w tym jeden z mechaniką wiedeńską, widziane były w ostatnich latach na aukcjach. „Mager frères, facteurs de Pianos a Breslau” (czyli Bracia Mager, fabrykanci fortepianów we Wrocławiu) – tak jest sygnowany pewien fortepian, być może nawet starszy od instrumentów Juliusa Magera.

Później, po roku 1860, powstały inne firmy, produkujące przeważnie pianina, takie jak

  • Theodor Müller (ok. 1860 – po 1893). Jego zakład zbudował powyżej 100 instrumentów (zachowany jest fortepian nr 106 z lat 1860-70-ych); prowadził również skład (magazyn) fortepianów.
  • P. Schwarzer (1880 – po 1893). Relacje z firmą A. Schwarzer nie są ustalone.
  • Carl Vieweg (spotykana również nieprawidłowa wersja nazwiska „Vierweg”) (przed 1881 – po 1896); znany jest jego fortepian krzyżowy z lat 1880-90-ych. Wyprodukował ponad 920 instrumentów (dokładna liczba nie jest znana). Firma wzmiankuje się w prasie z roku 1881, kiedy na wrocławskiej wystawie komercyjno-przemysłowej (Schlesische Gewerbe & Industrie-Ausstellung Breslau) wystawiła swój instrument (zrelacjonowany po angielsku jako „vertical grand”. Cóż to takiego?).
  • Wilhelm Velten (Wilh. Velten Breslau) (zał. 1881, działał również w 1902; wg innych danych firma powstała w roku 1902 i działała co najmniej do roku 1936)
  • Schnabel (Michael Schnabel, Schnabel’s Pianoforte-Fabrik) (1814 – ok. 1881?). Fabryka fortepianów założona przez Michaela Schnabla (23.09.1775, Nowogrodziec (Naumburg am Quieis) – 6.11.1842, Wrocław), brata Josepha Ignaza Schnabla, znanego kompozytora i dyrygenta, z orkiestrą którego występował Fryderyk Chopin. Na fortepianie M. Schnabla koncertował w roku 1843 Ferenc Liszt. Po śmierci Michaela Schnabla firmą zarządzali jego synowie: Carl (Karl) (pianista-wirtuoz i kompozytor, 2.11.1809-12.05.1881) oraz Julius (muzyk i pedagog). Przedstawiciel wytwórni Schnabla (Hermann Schulze) sprzedawał jej instrumenty w Szczecinie w roku 1851. Instrumenty wytwórni Schnabla należą dziś do najrzadszych. Dzieje firmy pozostają w większości nieznane.
  • A. Hader (wzmianka w roku 1886)
  • A. Schwarzer (wzmianka w roku 1886). Relacje z firmą P. Schwarzer nie są ustalone.
  • C. Höhne, Carl Höhne (1886 – po 1900)
  • Eduard Pohl (pierwsza wzmianka o istniejącej firmie w 1890 r.), od 1904 właściciel firmy „Traugott Berndt”.
  • M. Walsmann (1893 – po 1903; przedtem w latach 1886-93 w Głogowie).
  • Max Bocksch (lata 1890-te?) – produkcja pianin i fisharmonii.
  • Alfred Hüttner (1896 – ok. 1936). Fabryka mieściła się przy Ohlauerstrasse 65. Od roku 1925 stopniowo wygaszano działalność. Hüttner zmarł w roku 1936; w 1937 firma już nie istniała.
  • Hermann Engelhardt (wzmianki w latach 1900-1936)
  • Liebetanz & Richter (1902 – po 1909). Firma była znana z produkcji orkiestrionów (pianin-hybryd).
  • Carl Quandt (1903 – po 1906; ok. 1925 już tylko handel) – jedna z filii berlińskiej firmy; własna produkcja instrumentów.
  • Bruno Czerwenka (wzmianka w roku 1909)
  • Georg Neumann (1909-1936)
  • Fritz Schulz (1912 – po 1937)
  • Wiener & Futter, Breslau (ok. 1915) – firma produkująca również pianole oraz orkiestriony (szafy grające). Znane jest pianino o numerze 5870.
  • Lutz & Co. (1920 – ?)
  • Ottokar Pour (lata działalności nieznane, wzmianka w 1925 roku).
  • J. Thiess (lata działalności nieznane, wzmianka w 1925 roku).
  • Louis Seliger & Sohn Breslau (daty działania nieznane, wzmianka w 1926 roku).
  • Erwin Fricke – od 1937 lub 38 r. właściciel firmy „Traugott Berndt”.
  • J. Glenz (lata działalności nieznane)
  • Paul Janssen (lata działalności nieznane)
  • Ernst Fischer (lata działalności nieznane). Znane są pianina oznaczone jako „Ernst Fischer – Lichtenberg / Breslau”, co być może oznacza podwójne nazwisko („Fischer-Lichtenberg”) lub wskazuje na „Lichtenberg” jako wrocławską dzielnicę (nie znam się na toponimice Wrocławia i nie wiem, czy taka dzielnica istniała).
  • M. Schmidt, Breslau (lata działalności nieznane)
  • Karl Hiller (Karl Hiller Breslau), (lata 1920-30-te). Znane jest pianino nr 2864. Inne pianino jest znacznie starsze, z lat 1880-ych (numer nieznany). Adres (podany na tabliczce firmowej): Neue Graupenstrasse 12.

i niektóre inne. Część z tych firm upadło podczas kryzysu ekonomicznego 1929-35; część – podczas „wyzwolenia” Wrocławia w roku 1945. 

Instrumenty firm Traugott Berndt, Kuhlbörs oraz Franz Welck są szczególnie cenione wśród admiratorów zabytkowych pianoforte. Z kolei inne firmy, zwłaszcza działające pod koniec XIX wieku, dość dokładnie podpadają pod opisanie, które zamieściłem tutaj. Ich instrumenty zachowały się do dzisiaj w pojedynczych egzemplarzach.

Ciekawostką może być fakt, że brzmienie m.in. jednego z wczesnych fortepianów Traugotta Berndta zostało utrwalono w postaci sampli, dostępnych do kupienia i wgrania w dowolny instrument elektroniczny, co pozwala mu potem brzmieć głosem Berndta podczas grania lub mechanicznego odtwarzania muzyki. Świadczy to m.in. o randze wrocławskiej firmy i o dostrzeżeniu znaczenia jej produkcji dla światowej historii fortepianu.

Powyższy szkic żadną miarą nie oddaje wszystkich aspektów, bogactwa i różnorodności budownictwa fortepianów we Wrocławiu. Jedynie nakreśla problematykę i zbiera razem firmy, czyje pianina i fortepiany dostępne są w chwili obecnej na polskim rynku. W celach szczegółowego zapoznania się z wrocławskim budownictwem fortepianowym, radzę zwrócić się ku publikacjom Krzysztofa Rottermunda.

Zapytania z wyszukiwarki, prowadzące na tę stronę:

  • pianino breslau (50)
  • przedwojenna wrocaw (40)
  • grosspietsch breslau (34)
  • georg neumann breslau (32)
  • j grosspietsch breslau (26)
  • pianino traugott berndt breslau (25)
  • pianino georg neumann breslau (23)
  • traugott berndt breslau (22)
  • traugott berndt (21)
  • pianino huttner breslau (17)
  • pianino p f welzel breslau (17)
  • Wilh Velten Breslau (16)
  • pianino j grosspietsch breslau (15)
  • pianino grosspietsch breslau (13)
  • HUTTNER BRESLAU (11)
  • carl quandt pianino (10)
  • c vieweg breslau (9)
  • pianino c vieweg breslau (9)
  • pianino neumann (8)
  • p f welzel breslau (8)
  • antykiallegro pinino (7)
  • wilhelm velten breslau (7)
  • breslau pianino (7)
  • Welck Franz (6)
  • franz welck breslau (6)
  • franz welck (6)
  • pianina breslau muller (6)
  • przedwojenne fortepiany (6)
  • wiener futter breslau (5)
  • pianino grosspietsch (5)
  • pianino quandt (5)
  • karl hiller breslau (5)
  • C HÖHNE BRESLAU (5)
  • pianino paul janssen Breslau (5)
  • pianino traugott berndt (5)
  • P F Welzel (5)
  • pianino franz welck (4)
  • alfred huttner breslau (4)
  • louis seliger & sohn (4)
  • pianino m walsmann (4)
  • pianino carl höhne 1886-1900 breslau (4)
  • fabryka wiener i futter orchestrion (4)
  • j grosspietsch piano (4)
  • przedwojenne pianina (4)
  • fortepian j grosspietsch-breslau (4)
  • przedwojenne pianino neumann (4)
  • schmidt & sohn piano (4)
  • wytwórca fortepianów Graugott Berndt (4)
  • fritz schulz breslau (3)
  • GEORG NEUMANN PIANINO WIELKOŚĆ (3)
  • Grosspietsch (3)
  • karl hiller pianino (3)
  • producent pianin wroclaw (3)
  • friedrich wilhelm fortepian (3)
  • heinrich pischner breslau (3)
  • schmidt i syn pianino (3)
  • piano georg neumann breslau (3)
  • grosspietsch johannes historia firmy (3)
  • Traugott Berndt Breslau antyk fortepian (3)
  • fortepian sohn fritz 1835 (3)
  • seliger& sohn fisharmonie (3)
  • karl hiller firma (3)
  • pianino schulz Breslau (3)
  • bereg-penza@sura ru (3)
  • m schmidt breslau pianino (3)
  • welzel breslau (3)
  • carl quandt (3)
  • pianino breslau bau (3)
  • fabryka fortepianów breslau (3)
  • m walsmann breslau (3)
  • wiener & futter пианино (3)
  • pianina breslau (3)
  • pianino alfred huttner breslau (3)
  • pianino breslau C VIEWEG (2)
  • hof instrumentenbauer heinrich ph (2)
  • pianino berndt (2)
  • hof pianoforte magazin j grosspietsch breslau (2)
  • huttner pianino (2)
  • hof pianoforte magazin j grosspietssch breslau (2)
  • hof- pianoforte- magazin j grosspietsch (2)
  • pianino heinrich wilke (2)
  • pianino J Grofspietch breslau (2)
  • pianina traugott (2)
  • pianino breslau cena (2)
  • przedwojenna firma z wrocławia (2)
  • pianino p f welzel (2)
  • grofspietsch (2)
  • pianina przedwojenne niemieckie warszawa (2)
  • grospietlch breslau pianina (2)
  • pianino g hohne breslau (2)
  • pianino carl vieweg breslau (2)
  • pianino carl quandt (2)
  • pianino breslał (2)
  • pianino grosspietsch breslau goldmann piano-magazin breslau (2)
  • grosspietsch pianino (2)
  • przedwojenna wytwórnia fortepianów w Polsce (2)
  • 1880 fritz sohn wien (2)
  • heckel robert klavier (2)
  • pianino Breslau Muller (2)
  • pianino breslau data (2)
  • pianino breslau numer seryiny (2)
  • pianola breslau (2)
  • p f welzel breslau a schulz (2)
  • pianino muller breslał kupię (2)
  • max bocsch breslau (2)
  • pianino vieweg (2)
  • klavier von f kuhlbörs & c scholtz (2)
  • pianino Muller z XIX wieku (2)
  • MAX BOCKSCH BRESLAU (2)
  • louis seliger & sohn breslau (2)
  • max bocksch (2)
  • marki fortepianów przedwojennych (2)
  • maetzke pianino (2)
  • Louis Selinger & Sohn (2)
  • m schmitt breslau pianino (2)
  • pianino lutz&co breslau (2)
  • karl fricke (2)
  • julius mager breslau (2)
  • Pianino J GROSSPIETSCH Robert Heckel Breslau (2)
  • piano wenzel & muller (2)
  • Industrieausstellung Breslau 1857 piano (2)
  • piano janssen rok produkcji (2)
  • J Grosspietsch (2)
  • pianino janssen (2)
  • j grosspietsch breslau klavier (2)
  • j grosspietsch breslau trova foto modello (2)
  • piano bessalié (2)
  • pianiono Huttner Breslau (2)
  • pianino wiener&futter (2)
  • pianino louis seliger & sohn breslau (2)
  • pianino wiener futter breslau (2)
  • m schmidt pianino (2)
  • carl vieweg breslau pianina (2)
  • SZAFY GRAJĄCE SPRZED 1920 ROKU (2)
  • wroclaw velten (2)
  • Breslał zabytkowy fortepian (2)
  • traugut berndt (2)
  • breslau piano (2)
  • breslau pianino strojenie (2)
  • c vieweg breslau piano (2)
  • franz welck пианино (2)
  • SPRZEDAM PIANINO ERNST FISCHER (2)
  • fortepian heinr ph (2)
  • szkic fortepiana (2)
  • warszawa pl franz welck (2)
  • carl vieweg klavier (2)
  • wilhelm velten breslau 8 фортепиано (2)
  • traugott berndt cena (2)
  • fortepian scholz breslau (2)
  • traugott berndt klavier (2)
  • Wiener & Futter Breslau (2)
  • traugott berndt pianino (2)
  • wroclaw fortepian 1800 (2)
  • th faulhaber breslau (2)
  • ekspertyza pianino pfwelzel (2)
  • fisharmonia muller (2)
  • przedwojenni producenci pianin (2)
  • georg neumann breslau klavier (2)
  • Welzel Breslau piano (2)
  • z jakiej rodziny pochodzi fridrich wilchelm neumann (2)
  • welzel fabryka fortepianow (2)
  • th muller breslau piano (2)
  • quandt pianino (2)
  • firma grosspietsch breslau (2)
  • ernst fischer hoflieferant lichtenberg breslau (2)
  • fritz schulz pianino (2)
  • fisharmonia j grosspietsch breslau (2)
  • friedrich wilhelm od fortepianu (2)
  • ych fortepianów (2)
  • piano breslau (2)
  • schmidt pianino (2)
  • friedrich wilhelm bec fortepian (2)
  • wielkość przedwojennego breslau (1)
  • pianino klose breslau (1)
  • pianino louis seliger and sohn breslau (1)
  • pianino louis seliger and sohn (1)
  • Welck Franz- produkcja fortepianów (1)
  • wiener and futter breslau (1)
  • pianino muller z którego wieku (1)
  • pianino müller - (1)
  • pianino muller breslau (1)
  • welzel z kad pochodzi to nazwisko (1)
  • welzel pianino (1)
  • welzel przemysl (1)
  • welzel gdansk (1)
  • pianino marki wenzel (1)
  • pianino maetzke max bocksch breslau cena (1)
  • pianino marki wenzel & müller (1)
  • pianino karl hiller (1)
  • Wrocław franz welck (1)
  • wykaz firm produkujacych fortepiany scholz (1)
  • pianino guandt (1)
  • wytwornia pianin w breslau (1)
  • wytwórnia pianin wrocław (1)
  • pianino gross (1)
  • pianino grospitsch (1)
  • pianino georg neumann opinie (1)
  • pianino georg neumann breslau opinie (1)
  • бреслау пианино (1)
  • пианино franz welck breslau cemetery (1)
  • пианино louis seliger & sohn (1)
  • пианино модели Josef Glenz фирмы Breslau (1)
  • pianino georg neumann (1)
  • цена PAULLANGNER BRESLAU (1)
  • pianino heinrich muller (1)
  • wrocław fortepian j (1)
  • Wilh Velten Breslau upright piano (1)
  • pianino j grosspietsch robert heckel breslau-katrowitz (1)
  • pianino j grosspietsch breslau opis pianina (1)
  • pianino j grosspietsch breslau cena (1)
  • przedwojenna wroclaw data zalozenia (1)
  • pianino j grosspietsch breslau antyk cena (1)
  • wilhelm velten breslau piano (1)
  • wilhem miller pianino (1)
  • zabytki przedwojennego wrocławia (1)
  • pianino j grosspietsch (1)
  • pianino huttner breslau 1904 r (1)
  • wroclaw pianina velten (1)
  • pianino huttner (1)
  • wroclaw stroiciel pianin (1)
  • wroclaw velten fortepian (1)
  • цена на рояль wien 1890 j b streicher (1)
  • walsmann breslau (1)
  • przedwojenni wytworcy (1)
  • produkcja pianin Breslau (1)
  • polskie pianina z wrocławia (1)
  • sprzedam pianino seidel (1)
  • STREICHER fortepian (1)
  • piano with wilh velten breslau on it (1)
  • streicher piano cena (1)
  • strojenie p f welzel breslau (1)
  • piano vieweg (1)
  • piano schmidt sohn (1)
  • piano neumann breslau (1)
  • piano magazin a grosspietsch (1)
  • T H Muller Breslau pianino z 1883 (1)
  • Targouut bernt pianino (1)
  • th mueller breslau pianino (1)
  • składu fortepianów wroclaw (1)
  • schmidt und sohn breslau (1)
  • produkcja pianin wrocław (1)
  • przedwojenny breslau (1)
  • przedwojenny fortepian (1)
  • przedwojenne nazwiska we wroclawiu (1)
  • przedwojenny spis ludnosci wrocław breslau (1)
  • przedwojenne marki niemieckie (1)
  • przedwojenny wrocław znani ludzie (1)
  • przedwojenne fabryki wrocławia (1)
  • r heckel hoflieferant (1)
  • Robert Heckel (1)
  • rok produkcji quandt carl (1)
  • przedwojenna wroclaeska fabryka pianin (1)
  • schmidt alfred breslau (1)
  • przedwojenna fabryka pianin breslau (1)
  • przedwojenna fabryka fortepianow breslau (1)
  • th muller breslau pianino (1)
  • Theodor Raymond piano (1)
  • pianiono wrocław (1)
  • traugott bernut (1)
  • traugut berndt breslau pianina (1)
  • pianino traugott (1)
  • velten pianino (1)
  • pianino quandt wroclaw cena (1)
  • pianino przedwojenne breslau (1)
  • pianino produkowane w wrocławiu (1)
  • pianino paul schmidt (1)
  • velten zabytki (1)
  • vieweg breslau (1)
  • pianino niemieckie bauer (1)
  • vilh velten breslal (1)
  • vilh velten breslau (1)
  • w jakich latachy było produkowanie pianino schmidt (1)
  • pianino traugott berndt cena (1)
  • pianino traugott brendt breslau (1)
  • pianino velten breslau (1)
  • traugoldt berntd (1)
  • schmidt sohn pianino (1)
  • pianio lutz iformacje ogulne (1)
  • pianinobreslau (1)
  • pianino zdobione a schutz & co brieg nr seryjny 5098 (1)
  • pianino wilhelm velten (1)
  • fabryka wiener i futter grammophon (1)
  • traugott berndt breslau cena (1)
  • pianino wiener & futter opinie (1)
  • pianino waldenburg (1)
  • Traugott Berndt Breslau firma (1)
  • traugott berndt fortepiano (1)
  • PIANINO VIEWEG BRESLAU cen (1)
  • traugott berndt looking for information (1)
  • Pianino Neumann Breslau (1)
  • Fortepian Franz welck breslau (1)
  • fortepian wilhelm z 1914 (1)
  • fortepian wroclaw (1)
  • fortepian wrocław (1)
  • fortepian wymiary fritz & sohn (1)
  • fortepian z breslau (1)
  • fortepian z wrocławia (1)
  • fortepian z XIX w (1)
  • fortepiany breslau (1)
  • fortepiany niemieckie przedwojenne (1)
  • fortepiany wrocław (1)
  • fortepian wilhelm (1)
  • fortepian traugut bernt ceny (1)
  • fortepian Fritz Schulz (1)
  • fortepian huttner breslau (1)
  • fortepian j fritz (1)
  • fortepian j fritz sohn (1)
  • fortepian kolel (1)
  • fortepian szkic (1)
  • FORTEPIAN THEODOR BRESLAU (1)
  • fortepian traugott berndt (1)
  • fortepian traugott berndt breslau (1)
  • fortepian traugott berndt opinie (1)
  • fortepiany z przedwojennego wrocławia (1)
  • fotrepian shmidt and sohn (1)
  • fritz und sohn fortepian (1)
  • georg friedrich velten breslau (1)
  • georg neumann - klawisze (1)
  • georg neumann breslau - pianino (1)
  • georg neumann pianino (1)
  • georg neumann producent pianin (1)
  • george neumann breslau (1)
  • georgneumannbreslau (1)
  • glenz pianino (1)
  • gorg neumann pianino (1)
  • fritz traugott schulz (1)
  • fritz schulz breslau пианино (1)
  • franz baenel und sohn pianino (1)
  • franz welck piano (1)
  • franz welk piano (1)
  • franz wenzel welck (1)
  • fredrich wilhelm od fortepianow (1)
  • fridrich wilhelm fortepiany (1)
  • friedrich kuhlbors fortepiany (1)
  • friedrich wilhelm fortepian bec (1)
  • friedrich wilhelm od fortepianow (1)
  • fritz schulz breslau pianino (1)
  • grospietch pianino (1)
  • 19 wiek pianino (1)
  • breslau m schmidt (1)
  • breslau pianina (1)
  • breslau spis mieszkańców (1)
  • c vieweg (1)
  • C VIEWEG BRESLAU пианино 1881 цена (1)
  • carl hiller breslau (1)
  • carl hiller piano (1)
  • Carl höhne breslau (1)
  • Carl höhne breslau 1886 (1)
  • carl julius quandt biografia fabryka pianino (1)
  • breslau grosspietsch (1)
  • breslau fortepiany (1)
  • 2 wojna firma max scholz breslał vi (1)
  • @thiess com au loc:PL (1)
  • a hader pianina (1)
  • a huttner piano (1)
  • alfred huttner breslau piano (1)
  • alfred möller - klavierbau (1)
  • berndt klavír wroclaw (1)
  • berndt traugott (1)
  • breslau (1)
  • breslau 1820 (1)
  • carl quandt hoflieferant (1)
  • carl quandt piano (1)
  • ernst fischer-lichtenberg breslau фото (1)
  • F Grosspietsch Breslau (1)
  • f kuhlbörs & c scholtz (1)
  • f wezel breslau wartosc fortepianu? (1)
  • fabryka wiener i futter (1)
  • fabryki pianin we wrocławiu (1)
  • fabryki przedwojennego wroclawia (1)
  • firma carl vieweg breslau (1)
  • firma produkujaca fortepiana upadla w 1937 (1)
  • firmy przedwojennego breslau (1)
  • ernst fischer пианино цена (1)
  • ernst fischer lischtenberg breslau (1)
  • carl schmidt sohn noże opinie (1)
  • carl vieweg (1)
  • carl vieweg Wrocław (1)
  • cena pianina przedwojennego (1)
  • Cena Pianina WILH VELTEN BRESLAU (1)
  • cena pianino traugott berndt (1)
  • daty produkcji fortepian j fritz (1)
  • dura lex sed lex kontekst historyczny (1)
  • elzbieta hiller (1)
  • ernst fischer breslau (1)
  • Florian Welzel Breslau piano (1)
  • grosspietlch breslau (1)
  • louis seliger sohn breslau (1)
  • P F WELZEL BRESLAU rok produkcji 1877 (1)
  • p f welzel piano (1)
  • paul florian welzel (1)
  • Paul German instrumenty przedwojenne (1)
  • Paul German pianina przedwojenne (1)
  • pf welzel (1)
  • pf welzel breslau piano (1)
  • pfelzer breslau pianino (1)
  • pianina Breslau Welzel (1)
  • pianina Heinrich Müller pianina (1)
  • orchestrion tabliczka (1)
  • ohlauerstrasse 65 (1)
  • louis seliger sohn breslau pianino (1)
  • Louis seliger& sohn Breslau (1)
  • louis seliger&sohn (1)
  • louwe email loc:PL (1)
  • maetzke max bocksch breslau cena (1)
  • max bocksch baslau (1)
  • max bocksch breslau wikipedia (1)
  • max bocksch wikipedia (1)
  • max leicht wrocław (1)
  • muller heinrich wytwórca fortepianów (1)
  • pianina j grosspietsch (1)
  • pianina louis seliger & sohn (1)
  • Pianino Breslau TRAUGOTT BERNDT (1)
  • pianino breslau traugott berndt szczegółt (1)
  • pianino breslau traugott berndt szczegóły (1)
  • pianino breslau velten numeracja (1)
  • pianino breslau wrocław (1)
  • Pianino Breslav (1)
  • pianino c vieweg breslau cena (1)
  • Pianino F Welzel Breslau 1877 (1)
  • pianino firma wrocław (1)
  • pianino firmy grosspietsch inhaber: robert heckel hoflieferant breslau (1)
  • pianino breslau piano forte 1917 (1)
  • pianino breslau eklektyczne (1)
  • pianina marki berlinskie przedwojenne (1)
  • pianina produkowane we wroclawiu (1)
  • pianina przedwojenne spis producentów (1)
  • pianina przedwojennego wrocławia (1)
  • pianina wiener i futter breslaw (1)
  • pianina z breslau (1)
  • pianina z niemiec breslal (1)
  • pianina zabytkowe heinrich (1)
  • pianinao huttner breslau (1)
  • Pianini wyprodukowane we wroclawiu (1)
  • pianino frans welck (1)
  • grosspietsch breslau pianino (1)
  • huner breslau pianino (1)
  • HUTTNER BRESLAU-ILE KOSZTUJE PIANINO (1)
  • Hüttner in Breslau (1)
  • hutyner breslau (1)
  • ignaz leicht wroclaw (1)
  • ile kosztuje pianino breslau (1)
  • industrieausstellung breslau pianina (1)
  • j fritz & sohn (1)
  • j grofspietsch breslau pianino (1)
  • j grosspietsch breslau 1866 создал фирму (1)
  • hohne breslau graupenstraße (1)
  • Hof Pianofoste Magazin J GROSSPIETSCH (1)
  • grosspietsch johannes pianina (1)
  • grosspietsch klavier (1)
  • hader breslau piania (1)
  • hagen niemcy oddam za darmo müler str (1)
  • heckel wrocław (1)
  • heinrich miller pianino (1)
  • Heinrich Muller pianino z 1809 gdzie produkowane (1)
  • heinrich philipp bessalie (1)
  • hermann engelhardt breslau (1)
  • hof piano forte breslau (1)
  • j grosspietsch breslau cena (1)
  • j grosspietsch fortepian (1)
  • klavier grosspietsch kattowitz (1)
  • klavier-niederlage opis (1)
  • konserwacja zabytków w latach 1820-40 (1)
  • Kuhlbörs & Scholz Breslau (1)
  • louis hildt piano (1)
  • louis seliger & sohn breslau pianino (1)
  • louis seliger & sohn breslau pianino ile kosztuje (1)
  • Louis seliger & sohn piano (1)
  • Louis Seliger & Sohn” wymiary (1)
  • louis seliger breslau (1)
  • klavier breslau traugott Berndt (1)
  • katalog PF Welzel Breslau (1)
  • J Grosspietsch numery opusowe (1)
  • j grosspietsch pianino (1)
  • j grosspietsch piano wycena (1)
  • j neumann email loc:PL (1)
  • j seidel piano breslau (1)
  • jb streicher & sohn cena (1)
  • johann fritz klavir (1)
  • josef glenz breslau (1)
  • josef glenz breslau pianino (1)
  • josef grund fortepian (1)
  • louis seliger i sohn (1)