Numery seryjne fortepianów i pianin B. Sommerfeld

Nadszedł wreszcie czas, abym opublikował listę numerów seryjnych fortepianów i pianin bydgoskiej wytwórni Sommerfelda.

Sprawa jest o tyle ciekawa, że nikt w internecie takich danych nie posiada. Tej listy nie można zaczerpnąć z żadnego katalogu (Grossbach, Witter, Pierce itd.) ani książki (Vogel). Problem polega na tym, że fabryczna dokumentacja w postaci listy numerów seryjnych podpartych rokiem produkcji nie jest dziś znana, więc prawdopodobnie się nie zachowała.

Poniższa lista jest całkowicie unikatowa. Gdziekolwiek znajdziecie jej przedruk – pamiętajcie, kto był pierwszy i kto tę listę uzupełnia o kolejne sprawdzone numery!

Byłoby niesprawiedliwe, gdybym ogłosił, żem zebrał wszystkie te wiadomości sam. Nie: mimo całych moich chęci, instrumenty Sommerfelda występują obecnie nie na tyle często, bym na taką ich liczbę mógł natrafić osobiście. Sporą część danych, które dostałem do przeanalizowania, otrzymałem od Pana Artura Bauca – stroiciela ze Śląska i Pana Janusza Starzyka (stroiciela z Roztocza/Podkarpacia); część zawdzięczam Panu Mirosławowi Mastalerzowi i udostępnieniu od lat zbieranej przez niego informacji; pojedyncze numery nadesłali do mnie inni stroiciele i właściciele pianin „Sommerfeld”.

Dopiero, gdy lista się rozrosła, można stwierdzić, że rozpoznanymi numerami udało się uchwycić cały ok. dwudziestoletni okres produkcji (1921 lub 23-24 – ok. 1941-42) fortepianów i pianin przez fabrykę Bruno Sommerfelda.

Pamiętajmy, że produkcja pianin rozpoczęła się nie w 1905, lecz dopiero w 1921 roku. Jednak i ta data nie jest pewna. Najstarsza informacja (reklama prasowa) o „własnych pianinach” pochodzi z roku 1923, zaś u Henkla zawarta jest aluzja, iż sprzedaż własnych pianin rozpoczęła się dopiero w grudniu 1924. Najstarsze znane pianina Sommerfelda (nr 1350, 1472) pochodzą z roku 1927. W dalszym ciągu nie wiadomo, z którego numeru rozpoczęła się firmowa numeracja. Wymowny fakt, iż żaden numer poniżej 1000 nie jest znany (a już z zakresu 1000-2000 mamy potężną „baterię” znanych numerów), pozwala domniemywać, że pierwsze pianino Sommerfelda miało już numer 1000 lub 1001. A zatem z dużą dozą prawdopodobieństwa można założyć, że pianina o numerach 1001-1350 powstały w pierwszych latach produkcji, przy czym bardziej prawdopodobny jest okres 1924-27 (116 domniemanych sztuk rocznie) lub 1923-27 (87 szt), niż 1921-27 (zaledwie 58 szt rocznie, czyli 5 sztuk miesięcznie). 350 pianin przez pierwsze 6 lat produkcji – to zbyt mało, zwłaszcza jeżeli wziąć pod uwagę, że co najmniej 350 pianin powstało w samym tylko roku 1927. Podsumowując: można wnioskować, że produkcję własną pianin Sommerfeld rozpoczął w roku 1923 lub 1924 od numeru 1000 lub 1001.

Duża liczba wyprodukowanych instrumentów (w pewnym momencie fabryka Sommerfelda stała się największą fabryką pianin i fortepianów w Polsce!) poniekąd rekompensuje nam krótki okres aktywnej żywotności wytwórni. Przez 20 lat produkcji powstało tyle instrumentów, ile wyszło z innych, znacznie dłużej działających pracowni. Można by powiedzieć, że fabryka Sommerfelda jak żadna inna przed wojną w Polsce zbliżyła się do europejskiego poziomu uprzemysłowienia produkcji pianin i fortepianów.

Fabryka Brunona Sommerfelda miała na tyle pewną pozycję na rynku, że nawet tragiczny w skutkach światowy kryzys ekonomiczny (1929-1936) nie zmusił jej do zaprzestania produkcji lub ogłoszenia upadłości. Dzięki ciągłości produkcji Sommerfelda możemy niemal dokładnie stwierdzić, kiedy uległa likwidacji jedna z najprężniejszych w Europie fabryk mechanizmów pianinowych Adolfa Lexowa w Berlinie. Stało się to w drugiej połowie 1931 roku, po wyprodukowaniu mechanizmu o numerze ok. 705400, kiedy w fabryce Sommerfelda powstawało pianino o numerze seryjnym ok. 5100.

I to jest kolejna unikatowa na skalę światową informacja, jako że dotychczas nikt nie umiał określić, kiedy dokładnie upadła fabryka Lexowa, ani ile dokładnie mechanizmów wyprodukowała. Co więcej, wszystkie dostępne katalogi podają różną numerację końca produkcji Ad. Lexowa, i żaden z nich nie pokrywa się z moimi ustaleniami, które opieram nie tylko na pianinach Sommerfelda, ale i na instrumentach innych producentów, poddając swoje dane wielowektorowej, krzyżowej weryfikacji.

Po upadku fabryki „Ad. Lexow” (i, jak przypuszczam, wyprzedaży po obniżonych kosztach licznych zgromadzonych w fabryce mechanizmów) Sommerfeld podjął współpracę z innym wiodącym producentem mechanizmów w Europie – z Louisem Rennerem ze Stuttgartu. Współpraca ta trwała do końca produkcji Sommerfelda i obejmowała zakup mechanizmów zarówno dla pianin, jak i dla produkowanych od roku 1935 fortepianów.

Sporadycznie Sommerfeld kupował dla swoich instrumentów mechanizmy innych firm. Na początku działalności współpracował on z wiedeńskim „Continentalem”, znane są też pojedyncze pianina z mechanizmami Schwandera i Langera.

Teraz każdy z Was ma możliwość własnoręcznego datowania posiadanego pianina lub fortepianu marki „Sommerfeld”. Ale będzie mi miło, jeżeli ktoś zechce przyczynić się do rozbudowy poniższej listy i nadeśle mi informację, która będzie dla mnie pomocna.

Jaka informacja będzie pomocna?

  • Numer seryjny pianina Sommerfelda
  • Numer seryjny mechanizmu Lexowa lub Rennera
  • Odręczne napisy na pierwszym i ostatnim klawiszu
  • Czy na nadruku firmowym za strunami (w fortepianach: pod strunami) widnieje „Bromberg”, czy „Bydgoszcz”?

Za każdą nadesłaną wiadomość serdecznie dziękuję. Dzięki pomocy każdego z Was powstaje jedyna, a przy tym najpełniejsza lista numerów seryjnych Sommerfelda wraz z ich datowaniem, jaka kiedykolwiek istniała.

Mimo całych dołożonych starań, nie ma gwarancji, że lista jest wolna od błędów.

Kolorem czerwonym wpisuję wszystkie późniejsze uzupełnienia do poniższej listy, poczynione już po jej publikacji w postaci pierwotnej.

Uwaga: prawdopodobnie, wszystkie nieoznakowane mechanizmy o 4-cyfrowym numerze seryjnym wyprodukowane zostały przez wiedeński Continental. Jednak numeracja własna tej fabryki nie jest dziś znana, zatem to raczej datowane (na klawiszach) pianina Sommerfelda pomagają w ustaleniu przybliżonego datowania mechanizmów tej fabryki – a w ślad za tym, pianin innych firm, w których mechanizmy Continentala o zbliżonych numerach zostały zainstalowane. To dotyczy co najmniej kilku innych, niszowych polskich producentów pianin, datowania instrumentów których były dotychczas niemożliwe!

Numer pianina – Rok produkcji – Producent mechanizmu

1350 1927 (mechanizm: producent i numer nieustalony)
1472 12.05.1927 (mechanizm [Continental] nr 2862)
1495 (mechanizm [Continental] nr 3525): producent nieustalony, być może wiedeński Continental, jednak jego numeracja nie jest dziś znana)
1549 10.07.1927 (mechanizm [Continental] nr 3844)
1669 I-II 1928 (mechanizm [Continental] nr 3871)
1678 (mechanizm [Continental] nr 4025)
1704 (mechanizm [Continental] nr 4045)
1901 (mechanizm Continental)
1916 IV 1928 (mechanizm: Schwander)
2023 lato 1928 (mechanizm Schwander)
2084 (mechanizm Continental – najwyższy znany dziś numer Sommerfelda, w którym zainstalowano mechanizm tej marki)
2426 [1928-29] (mechanizm: Ad. Lexow)
2437 [1928-29] (Ad. Lexow)
2712 1929 (mechanizm: producent i numer nieustalony)
3002 02.05.1929 (Ad. Lexow)
3120 20.06.1929 (Ad. Lexow)
3289 1929 (Ad. Lexow)
3344 1929 (Ad. Lexow)
3426 24.08.1929 (Ad. Lexow)
3453 1929 (mechanizm: producent i numer nieustalony)
3556 19.09.1929 (Ad. Lexow)
3561 1929 (Ad. Lexow)
3588 1929 (Ad. Lexow)
3621 09.10.1929 (Ad. Lexow)
3691 26.12.1929 (Ad. Lexow)
3707 26.01.1929 [być może błąd? grudzień 1929 lub styczeń 1930?] (Ad. Lexow)
3712 14.01.1930 (Ad. Lexow)
3857 (Ad. Lexow nr 705265 – jeden z ostatnich mechanizmów Lexowa. Być może, pierwotnie w pianinie znajdował się inny mechanizm, wymieniony potem na nowszy)
3921 23.12.1929 (Ad. Lexow)
3968 25.02.1930 (Ad. Lexow)
4000 01.1930
4057 1930
4149 15.05.1930 (Ad. Lexow)
4221 1930
4294 04.09.1930 (mechanizm nieznanego producenta o numerze 109509)
4502 [koniec 1930] – sprzedane 06.02.1931
4503 25.11.1930 (Ad. Lexow)
4607 07.01.1931 (Ad. Lexow)
4713 12.02.1931 (Ad. Lexow)
4916 1931
4962 1931 (Ad. Lexow)
5064 1931
5086 11.1931 (Ad. Lexow 705105 – jeden z ostatnich mechanizmów Lexowa w najpóźniejszym chronologicznie pianinie Sommerfelda)
5112 21.11.1931 (mechanizm: Langer)
5124 01.12.1931 (Renner, 25.10.1931)
5151 [12.1931] (Renner, [22.12].1931)
5177 11.01.1932 (Renner, 04.12.1931)
5278 1932
5321 1932
5393 11.1932
5523 – w tym pianinie również zainstalowano mechanizm Ad. Lexow (numer nieustalony), lecz mógł to być jeden ze starych mechanizmów.
5619 [1933] (Renner, 1933)
5727 (w tym pianinie również zainstalowano mechanizm Ad. Lexow (numer 705421 – najwyższy znany numer mechanizmu Lexowa), lecz mógł to być jeden ze starych mechanizmów. Jak wynika z listy, od prawie 2 lat Sommerfeld instalował mechanizmy Rennera).
5929 [1935] (fortepian) – najwcześniejszy ustalony numer fortepianu
5973 [1935] (fortepian)
6006 [1935] (fortepian)
6088 (Renner, 19.12.1935)
6168 1936 (Renner, 14.[03].1936), inny numer pianina na częściach drewnianych – 6237
6180 [1936] (fortepian) (Renner)
6218 [1936] (Renner, 02.11.1935)
6280 1936 (Renner, pocz. 1936)
6328 1937 (Renner, 09.07.1936)
6382 1937 (Renner, data nieczytelna)
6408 1937 (Renner, data nieczytelna)
6473 1937 (data sprzedaży: 27.03.1937)
6483 kwiecień-maj 1937 (mechanizm: producent i numer nieustalony)
6489 1937 (Renner)
6661 1937 (Renner)
6684 1937 (Renner, 27.10.1937)
6995 [1938] (Renner, 28.06.1938)
7105 [1939] (Renner, 1939)
7290 1939 (Renner)
7331 [1939-40] (fortepian) (Renner, grudzień 1939)
7442 1940 (Renner, 13.12.1939)
7473 [1940] (Renner, 24.06.1940)
7559 [1941] (Renner, data słabo czytelna, prawdopodobnie 31.01.1941)
7577 [1940] (fortepian) (Renner, 09.08.1940)
7614 [1940] (fortepian) (Renner, 21.06.1940). Długość tego fortepianu wynosi 155 cm.
7730 (fortepian)
7748 (fortepian) – ostatni znany numer Sommerfelda.

Jak widzimy, najgorzej rozpracowany jest okres najwcześniejszy (nie mamy pewności ani co do momentu rozpoczęcia produkcji, ani co do pierwszego użytego numeru seryjnego) oraz najpóźniejszy, który trwał już podczas niemieckiej okupacji. A przecież ostatnie znane numery seryjne Sommerfelda oscylują wokół liczby 7700.

Możemy jednak stwierdzić, że „okupacyjne” pianina i fortepiany Sommerfelda – to instrumenty od numeru ok. 7200, a więc podczas okupacji fabryka Sommerfelda wyprodukowała jeszcze ok. 500 pianin i fortepianów. Wydaje się więc, że produkcja trwała przynajmniej do późnej jesieni 1940 roku, albo, jeżeli wziąć pod uwagę domniemaną datę wyprodukowania pianina nr 7559, nawet do I połowy 1941 roku.

Widzimy też, że kryzys, który się rozpoczął późną jesienią 1929 roku, przyczynił się do znacznego obniżenia produkcji Sommerfelda w latach 1932-34. Dopiero rok 1935 przyniósł poprawę. Nie wiadomo, czy to na skutek poprawienia koniunktury rozpoczęto produkcję fortepianów, czy właśnie wprowadzenie na rynek tanich, a bardzo dobrych krótkich fortepianów pozwoliło firmie odbić się od dna.

Powyższa lista zawiera szereg niejasności i niespójności. Piszę o tym w kolejnym tekście, gdzie staram się te problemowe zagadnienia wyjaśnić.

Zapytania z wyszukiwarki, prowadzące na tę stronę:

  • pianino o numerze 20340 (2)
  • continental pianina (1)