Niemieckie budownictwo fortepianowe na Ziemiach Odzyskanych i Uzyskanych w 1945 roku

Historia, wojny, granice… Ziemie Odzyskane i Uzyskane. Okupanci, wyzwoliciele, wysiedleni, przesiedleni… W którym miejscu mam stawiać cudzysłowy? Powrót do macierzy, „siedemsetletnia przerwa w dziejach” (!), osadnictwo, dorobek zdobyty, dorobek opuszczony… Polska jak niewiele innych krajów w Europie jest zmuszona na bieżąco przebierać w powyższych zjawiskach, selekcjonować, co „nasze”, a co „nie nasze”, mierzyć się i z bolesnymi stratami, i z niechcianym przybytkiem, jak również z koniecznością przejęcia cudzego dobytku z dobrodziejstwem inwentarza, co nie zawsze – choćby wspominając gęstą sieć opuszczonych torów kolejowych w warmińsko-mazurskiem – udawało się i udawać będzie. Wbrew pozorom, od przybytku często głowa boli.

Historia sprawiła, że na ziemiach dzisiejszej Rzeczypospolitej istniało wiele manufaktur, zakładów, fabryk produkujących pianina i fortepiany. Zakłady te zakładane były i prowadzone przez Niemców – i stanowiły potężny filar życia kulturowego i przemysłu państwa niemieckiego. 

Lecz w Polsce byli Niemcy „swoi” – jak choćby Niemcy warszawscy, kaliscy (wspomnieć tu należy choćby Fibigera, walczącego w kampanii wrześniowej po stronie polskiej) czy bydgoscy (tym poświadczenia lojalności na razie wystawić nie mogę). A byli Niemcy, którzy nigdy nic wspólnego z Polską i Polakami nie mieli. A jednak – byli. Byli u siebie, nie u nas.

Teraz my jesteśmy u nich.

Tak, u nich, nie u nas. Bo o jakich „nas” można mówić choćby w kontekście tego, że za Niemców sieć fabryk fortepianowych na „ziemiach odzyskanych” dorównywała gęstością dzisiejszej siatce stacji benzynowych; po wojnie powołano lub pozostawiono zaledwie trzy z nich (Legnica, Lubin i – chwilowo – Brzeg), zaś dzisiaj w ogóle nie zostało ani jednej? Co sprawiło, że coś, co było tak istotne (dla Niemców), nagle stało się tak zbędnym (dla Polaków)?

Tak czy inaczej, to do Polaków należy teraz obowiązek pamiętania o tych Niemcach, pielęgnowania tego, co po nich pozostało. Bowiem chodzimy tymi samymi ulicami, co oni kiedyś, używamy tych samych budynków, co oni kiedyś zbudowali, gramy na ich fortepianach i pianinach, co powstawały tutaj i tutaj zostały, i cudem nie trafiły na złom.

Ale często nic o nich nie wiemy.

W oparciu o dostępne źródła – zarówno te drukowane, lub podpatrzone w internecie, jak i zgromadzone osobiście przeze mnie – postaram się utworzyć panoramę budownictwa fortepianowego na terenie dzisiejszej Polski. Jest to wiedza konieczna – nie tylko dla amatorów pianin i fortepianów. Również dla tych, kto naprawdę szanuje historię i pielęgnuje prawdę historyczną, jak by wygodną czy niewygodną była dla kogoś.

Analizując zjawisko produkcji fortepianów i pianin na niemieckich „kresach wschodnich”, nie można odpędzić się od wrażenia marginalności tej produkcji. Istotnie, jedynie Legnica należała do czołówki niemieckiego przemysłu fortepianowego. W jakimś stopniu również Wrocław mógł pretendować na miano „regionalnej potęgi”. Jednak w pozostałych miejscowościach produkcja pianin obliczona była wyłącznie na rynek lokalny, zaś fortepianów nie produkowano prawie wcale. Absolutnie marginalnym zjawiskiem były fortepiany gdańskie. Są mi znane zaledwie pojedyncze fortepiany produkcji szczecińskiej, zaś w ogóle nieznane – fortepiany poznańskie (mimo iż istniały) czy katowickie.

Jednak najgorzej pod tym względem prezentuje się Warmia i Mazury. Nie tylko brakuje opracowań poświęconych produkcji fortepianów na tym terenie, ale również brakuje bezpośrednich świadectw rzeczowych – zachowanych instrumentów. Co ważne, instrumenty produkcji królewieckiej bądź z innych miast Prus Wschodnich, leżących dziś po rosyjskiej stronie granicy, są zachowane w Polsce dość licznie, co raczej wyklucza możliwość całkowitego zniszczenia tego dorobku wskutek działań wojennych lub wysiedleń. A jednak, poza jednym zakładem produkującym fisharmonie w Olsztynie i jednym pianinowym w Braniewie nie mam żadnych wiadomości o innych tego typu fabrykach.

Ważna uwaga: poniższa lista nie obejmuje fabrykantów-Niemców z zaborów pruskiego, austriackiego i rosyjskiego, a tylko i wyłącznie z ziem, które odeszły do Polski wraz z zakończeniem II Wojny Światowej. Zatem na poniższej liście są tylko te obszary Wielkopolski i Górnego Śląska, które przed 1945 należały do Niemiec.

Dolny Śląsk
Górny Śląsk
Lubuskie
Pomorze
Pomorze Zachodnie
Śląsk Opolski
Warmia i Mazury
Wielkopolska


Pomorze Zachodnie

Goleniów (Gollnow)

  • Otto Meyer (wzmianka w 1912)

Kołobrzeg (Kolberg)

  • August Janke (August Janke, Kolberg) (ok. 1890-1900). Wytwórnia nienotowana w żadnym katalogu. Znana z jednego pianina o budowie krzyżowej górnotłumikowej, z przełomu XIX-XX w.
  • C. Nessenius (1848 – po 1900)

Koszalin (Köslin / Cöslin)

  • Julius Lebegott Meyer (J. Meyer, Cöslin) (1867 – po 1907)

Łobez (Labes)

  • Walter Rowe (wzmianki w latach 1909-12; w roku 1922 notowany w Berlinie)

Stepnica (Stepenitz)

  • Gebr. Assmann (1919 – po 1929)

Szczecin (Stettin)

  • ok. 15 wytwórni pianin i fortepianów

Szczecinek (Neustettin, Neu-Stettin)

  • Gustav Wellmann (Gust. Wellmann, również G. Wellmann, Neustettin) (1881 – po 1909). Inne źródła wskazują rok założenia 1878. Pianina tego producenta należą do ogromnej rzadkości. Znam pianino o nieprawdopodobnym numerze seryjnym 5591, pochodzące z roku 1908 (wg datowania mechanizmu), jednak produkcja rzędu 200 pianin rocznie wydaje się być absolutnie nieprawdopodobna.

Wałcz (Deutsch-Krone)

  • Walter Berndt (wzmianka w roku 1929)

Widuchowa (Fiddichow)

  • Gustav Adam Schultze (Gust. Ad. Schultze) (wzmianka w roku 1929)

 

Pomorze (Gdańsk, Elbląg)

Elbląg (Elbing)

  • Abs, lub, być może, ABS Pianofortefabrik (notowana w latach 1886-1893 jako skład fortepianów; w roku 1894 – jako fabryka pianin). Firmę zlikwidowano 5 marca 1894. Mieściła się w Elblągu przy Alter Markt 3.
  • C. B. Reich (C. B. Reich, Elbing). Bliżej nieznana wytwórnia fortepianów, działająca prawdopodobnie w latach 1840-50-ych. Znany jest jeden fortepian produkcji Reicha, o skali CC-a4, mechanice wiedeńskiej, prostym układzie strun, długości 200 cm (lub krótszej). Instrument jest jedyną zachowaną pamiątką po firmie.
  • Oskar Schneider (1918 – po 1925; wg innych źródeł działał już w roku 1915)
  • Johann Friedrich Weber (wzmianka w roku 1864). Zachował się co najmniej jeden jego fortepian.

Gdańsk (Danzig)

  • ponad 20 wytwórni pianin i fortepianów

Kwidzyn (Marienwerder)

  • Paul Schildhauer (wzmianka w roku 1896) – producent pianin. Wytwórnia mieściła się przy Breitestrasse 16. Udział w wystawach: Zachodniopruska Wystawa Rzemieślnicza w Grudziądzu (1896), brak nagrody?.

Lębork (Lauenburg in Pommern)

  • J. Lipczinski (Lipczyński, również nieprawidłowo Lipscinski) (przed 1876 – po 1913). Józef Lipczyński, Polak, urodzony ok. 1840?, miał swój zakład w Lęborku w II połowie XIX wieku (pierwsze znane dziś wiadomości pochodzą z roku 1876). Przed rokiem 1890 produkował pianina wspólnie z synem Maksymilianem (Max Lipczinsky), sygnowane, wg Vogla, „J. M. Lipczyński – Lauenburg i. P.”. Po usamodzielnieniu się syna i rozpoczęciu przez niego działalności w Gdańsku (1890) ojciec kontynuował produkcję instrumentów w Lęborku. Być może, produkował również fisharmonie. Fabryka (lub skład?) mieściła się przy Neuendorfstrasse 7. „Pianofortefabrik Josef Lipczinski” była notowana jeszcze w 1913 roku. Ówczesne pianina sygnowano „J. Lipczinski”. Dalsze losy wytwórni pozostają nieznane. Z roku 1929 pochodzi wzmianka „Instrumentenbauer Alexander Lipczinski” z adresem Kaiserstrasse 29. Możliwe, że chodzi o kontynuację wytwórni Józefa przez kolejne pokolenie rodziny. Trochę więcej o rodzinie Lipczyńskich.

Malbork (Marienburg)

  • Karl Otto (wzmianka w roku 1926). Nie wiadomo, czy istniała wytwórnia, czy tylko zakład naprawczy. Adres: Gold Rg. 20 (tel. 500).
  • Gustav Schönsee, również Schoensee (1880-1912). Wytwórnia pianin znajdowała się przy Höhe Lauben 37 (32?). Do dzisiaj zachowały się pojedyncze pianina jego produkcji.
  • Paul Wagner (wzmianka w roku 1926)
  • C. Heinrich Wegner (wzmianki w latach 1864-67). Fabrykant fortepianów w Bydgoszczy. W Malborku skład (oraz być może wytwórnia?) mieścił się przy Höhe Lauben 32.
  • G. Ziegler, Gustav Ziegler (wzmianki w latach 1864-1903), malborski producent pianin. W roku 1875 wystawiał swoje pianina na Pruskiej Prowincjonalnej Wystawie Rzemieślniczej w Królewcu i dostał za nie III nagrodę.

 

Warmia i Mazury

Braniewo (Braunsberg)

  • Vitalis Stange (1894? – po 1909) – budowniczy pianin i (później) organów.

Olsztyn (Allenstein)

  • M. H. Howe (wzmianki w latach 1925-29) – budowa fisharmonii. Być może, filia berlińskiej wytwórni fisharmonii „Hermann Howe & Co.”, istniejącej od 1875 roku.

 

Wielkopolska

Gorzów Wielkopolski (Landsberg an der Warthe)

  • August Ruhmann (Aug. Ruhmann, również A. Ruhmann, Landsberg a/W.) (1880 – po 1912)
  • Gustav Schulz (Gust. Schulz) (wzmianki w latach 1886-1900)

Piła (Schneidemühl)

  • Richard Schneider (wzmianka w roku 1926). Właściciel składu pianin (i fortepianów?); na niewielką skalę produkował również własne instrumenty.

 

Ziemia Lubuska

Kostrzyn nad Odrą (Küstrin / Cüstrin)

  • Hermann Palm, później „Hermann Palms Wwe.” (wdowa Hermanna Palma, ok. 1925) (wzmianka w latach 1893-1925).
  • A. Wenzel (1910 – po 1929)

Krosno Odrzańskie (Krossen a.d. Oder / Crossen/Oder)

  • Franz Loeschke (1923 – po 1925)

Szprotawa (Sprottau)

  • Ludwig Hoof (1882 – po 1929); od roku 1923 – „L. Hoof & Sohn”.
  • Würzburg (wzmianki w latach 1890-93)

Zielona Góra (Grünberg)

  • Eduard Adler (1888 – po 1926). Marginalny zakres produkcji.

 

Dolny Śląsk

Bolesławiec (Bunzlau)

  • Gebr. Jakob (przed 1820 – po 1920). Produkcja na skalę marginalną; instrument nr 62 powstał ok. r. 1860.

Brzeg (Brieg)

  • A. Klose, Brieg (wzmianki w latach 1886-99). Nieliczne instrumenty spotykane są na rynku wtórnym.
  • Moritz Rüdiger (notowany w latach 1878-93), wystawił pianino na Śląskiej Wystawie Przemysłowej we Wrocławiu (1881).
  • A. Schütz & Co., „A. Schütz & Comp., Piano-Forte-Fabrik, Brieg, Bez. Breslau” (1870-1945), również we Wrocławiu. Tysięczne pianino wyprodukowano w 1887 roku. W 1914 firma A. Schütz & Co. przejęła wrocławską firmę P. F. Welzel. W fabryce powstało kilka tysięcy instrumentów (znane jest pianino nr 5436). Pod koniec wojny (1945?) rodzina Schützów musiała wyemigrować do Lubeki, natomiast w Brzegu odbyło się uruchomienie polskiej fabryki pianin i fortepianów na bazie pozostałego mienia.
  • Benno Speer, Brieg (wzmianka ok. roku 1935) – niszowy producent pianin. Znane jest jego pianino o numerze seryjnym 2570, jednak dzisiaj jego instrumenty są praktycznie niespotykane, a więc niekoniecznie numerację seryjną rozpoczęto od 0001. Speer korzystał z podzespołów innych firm, tak np. używał ramy metalowe odlewane przez firmę A. Schütz & Co., również z Brzegu.

Bystrzyca Kłodzka (Habelschwerdt)

  • Ferdinand Hauck in Habelschwerdt (ok. 1840). Ferdinank Hauck (27.02.1805-3.02.1871), urodzony w Bystrzyce Kłodzkiej, od dzieciństwa przejawiał zainteresowanie budową instrumentów muzycznych. Od roku 1830 praktykował w Wiedniu – w fabrykach Johanna Fritza i Conrada Grafa. Po powrocie do Bystrzycy założył małą fabrykę, która z biegiem lat była powiększana. Pracowało w niej do 8 pracowników. Hauck wynalazł maszynę do produkcji mosiężnych widełek młotkowych dla mechanizmu angielskiego (zamiast używanych wcześniej drewnianych, które miały tendencję do pęcznienia wskutek zwiększonej wilgotności – mimo to, drewniane widełki stosowane są do dziś). Fabryka produkowała fortepiany, które sprzedawane były w Berlinie. Przynajmniej jeden z nich zachował się w prywatnych zbiorach do dzisiaj i posiada skalę CC-a4 i trzy pedały. Dokładne daty działania fabryki nie zostały ustalone.

Chojnów (Haynau)

  • Pfitzer & Maetschke (wzmianki w latach 1937-45).

Dzierżoniów (Reichenbach)

  • B. Grimm. Jedna z najstarszych prowincjalnych firm na Dolnym Śląsku, istniejąca już w latach 1840-60-ych, produkowała zarówno pianina, jak i fortepiany, które sporadycznie spotykają się na dzisiejszym rynku wtórnym.

Głogów (Glogau)

  • Carl A. Pfeiffer (ok. 1825 – przed 1862). Ferenc Liszt „na koncercie w Teatrze Miejskim im. Andreasa Gryphiusa w dniu 1 marca 1843 roku grał na podwójnym fortepianie (Doppel-Klavier lub Doppelflügel) zbudowanym przez głogowskiego budowniczego Pfeiffera. Instrument miał podwójną klawiaturę oraz podwójne dno rezonansowe”. Syn Pfeiffera, Joseph Anton Pfeiffer (1828-81), w roku 1862 założył wytwórnię fortepianową w Stuttgarcie, a więc w Głogowie produkcji niemal na pewno zaprzestano.
  • M. Walsmann (1886-1893, potem we Wrocławiu, gdzie działał co najmniej do 1903)

Jelenia Góra (Hirschberg)

  • Hermann Pfeiffer (Herm. Pfeiffer) (wzmianki w latach 1890-93)
  • A. P. Wittig (1887 lub 1882 – po 1900)

Kłodzko (Glatz)

  • R. Barndt, Glatz (ok. 1910-30?). Żadne szczegóły działalności tej wytwórni nie są znane; datowanie jedynie orientacyjne na podstawie jedynego znanego dziś pianina.
  • Th. Dettlaff & Co. (wzmianki w latach 1924-1929); od 1925 własność Olbricha. Wcześniej Dettlaff działał w Kopenhadze i Moskwie (zachowały się jego moskiewskie instrumenty).
  • E. Langer (wzmianki w latach 1923-28). Jego instrumenty są bardzo rzadkie. Znane jest pianino o numerze seryjnym 6956, z mechanizmem Langera. (Nie należy mylić jednego Langera z drugim!) Pianino jest nowoczesne (krzyżowe, dolnotłumikowe), ma w środku medalion firmowy o treści „E. Langer / Glatz i. Schles.” (w środku medalionu jest ciekawy rebus: na pięciolinii widnieje nazwisko „LxNxxR”, w którym zamiast „x” widnieją nuty „a”, „g” i „e” na pięciolinii) oraz odlaną nazwę „Langer” na ramie żeliwnej.
  • Wilhelm Olbrich & Co., również „Olbrich Glatz”, „W. Olbrich – Glatz”, „W. Olbrich & Co.” (1882-1944?) – najbardziej znana i prężna wytwórnia pianin w Kłodzku. Oprócz produkcji, Olbrich prowadził skład instrumentów różnych firm. W 1925 Olbrich przejął kłodzką wytwórnię Dettlaff & Co., w 1934 – drezdeńską fabrykę pianin Johann Urbas. W wytwórni powstało kilka tysięcy pianin (znany jest numer 6785). Po wojnie mienie firmy (prawdopodobnie niezniszczone w czasie wojny) przejęły ZZPM; rodzina przeniosła się do Niemiec. Firma zdobyła kilka nagród na wystawach międzynarodowych, m.in. w 1894 w Antwerpii oraz w 1896 w Dreźnie (medal złoty). Pianina Olbrich Glatz, oprócz legnickich i wrocławskich instrumentów, należą do najlepszych pianin wyprodukowanych na Dolnym Śląsku.
  • Wenzel Tucek (w Kłodzku notowany w latach 1906-09) – budowniczy fisharmonii w Pradze, gdzie założył firmę w 1860.
  • Daniel Weigel (D. Weigel, Glatz) (ok. 1848 – ok. 1900). Daniel Weigel (ok. 1824 – ok. 1865) miał swój zakład w Kłodzku przy Judengasse 148; po jego śmierci firma była prowadzona przez syna Ernsta Weigla i produkowała pianina na małą skalę. Od ok. 1900 roku produkcji zaprzestano; firma istniała już tylko jako skład pianin i warsztat naprawczy.

Legnica (Liegnitz)

  • ponad 25 wytwórni pianin i fortepianów

Lubań (Lauban)

  • Fliegel (wzmianki w latach 1890-93)

Lubin (Luben)

  • Langer & Co. (w Lubinie od ok. 1912) – produkcja mechanizmów fortepianowych; filia berlińskiej fabryki.

Lwówek Śląski (Löwenberg)

  • Johannes Titz (1880 – po 1929 lub nawet 1944), budowa fisharmonii – instrumentów uznanych, o bardzo dobrej reputacji. Prawdopodobnie, na początku działalności zajmowała się produkcją pianin (tak był notowana jeszcze w 1893); później (1900?) zaczęto również produkcję fisharmonii, która z czasem absolutnie zdominowała działalność fabryki.

Nowa Ruda (Neurode)

  • Wilhelm Wenzel Klambt (W. W. Klambt) (1890 – po 1925). Właściciel składu pianin. Własna produkcja rozpoczęła się prawdopodobnie dopiero od roku 1920.

Oleśnica (Oels in Schlesien)

  • Feldner & Co. (wzmianka w roku 1887) – produkcja fisharmonii.

Piława Górna (Gnadenfrei bei Reichenbach)

  • A. Macat (wzmianki w latach 1900-09)

Świdnica (Schweidnitz) – 11 zakładów produkujących pianina względnie fortepiany.

  • Rudolf Awiszus (1886 – po 1893) – firma mieszcząca się przy Freiburgerstrasse 5. W Gdańsku działała ok. 1900 inna firma o nazwie „Rudolph Awiszus”, podająca rok swojego założenia 1882. Wg niektórych źródeł (K. Rottermund), jest to ta sama firma. W innych z kolei źródłach (Grossbach) nazwisko „Awiszus” notowane jest jako „Awizus”. Patrz również „Bertha Awisz[i]us” w Nysie.
  • Hermann Dittrich (1893-1945) – budowa pianin i fisharmonii; skład i wypożyczalnia instrumentów. Fabryka mieściła się przy dzisiejszych ulicach Pułaskiego, Kościelnej, zaś od 1918 – przy Sikorskiego (Striegauerstr. 15).
  • Carl Neumann (1912 – ok. 1940). Pierwotnie Carl Neumann (ok. 1862 – 1939) miał od roku 1897 firmę w Legnicy, gdzie ona w latach 1909-11 (tyle trwało postępowanie upadłościowe) zbankrutowała. Pod koniec 1911 lub na początku 1912 roku firmę przeniesiono do Świdnicy, gdzie zakład mieścił się przy Margaretenstrasse 3, a od 1925 – przy Hospitalstrasse 3. Przy firmie działał również skład instrumentów. Właścicielami firmy byli Carl, Alfred i (od 1937) – J. Neumann. Firma działała do II wojny światowej.
  • C. Piersig, później Piersig & Krätzig (wzmianki w latach 1884-87).
  • P. Schwarzer (wzmianka w 1900), być może tożsamy z wytwórnią pianin P. Schwarzer we Wrocławiu.

Świebodzice (Freiburg in Schlesien)

  • Carl Alter (1895 – po 1929)
  • Gust. Förster (wzmianki w latach 1887-93)

Ulesie (Waldau, kreis Liegnitz)

  • Georg Stenzel (G. E. Stenzel) (1923 – po 1929)

Wałbrzych (Waldenburg)

  • Ernst Häusler (wzmianka w roku 1929)

Wrocław (Breslau)

  • ok. 50 wytwórni pianin i fortepianów

Zgorzelec (Görlitz)

W Görlitz działało kilkanaście (ok. 12) zakładów produkujących pianina i fortepiany, lecz niestety żaden z nich nie mieścił się w dzisiejszym polskim Zgorzelcu. Toteż je pomijam.

Ziębice (Münsterberg)

  • Ferdinand Lindner (wzmianki w latach 1900-03)
  • Paul Steinig (1904 – po 1925)

Żagań (Sagan)

  • C. Nispel, Sagan (ok. 1870-80). Nieznana, nienotowana w żadnych źródłach wytwórnia. Zachowało się jedno jej pianino, górnotłumikowe, lecz krzyżowe, z charakterystycznymi dla wczesnych pianin „oknami” na obudowie.
  • Oskar Weisbach (wzmianka w roku 1890)

Żary (Sorau)

  • Wilhelm Hasche (1919-1945; od 1945 w Lubece). Zachowała się numeracja seryjna instrumentów tej firmy, która jest dobitnym przykładem manipulacji z numerami seryjnymi. Tak oto w roku 1932 mamy pianino numer 1168 (nie wiadomo, czy istotnie powstało przedtem ponad 1000 pianin, czy może numer należy odczytywać jako „168”). Po rozpoczęciu rządów nazistów z przodu dochodzi nam jedynka, tak więc numer 1211 zaczyna wyglądać jako 11211. Podczas wojny, kiedy numeracja ledwo dobrnęła do 11319 (faktycznie 1319, albo nawet i 319), został zastosowany kolejny myk i do środka wprowadzono jeszcze trójkę. Tak więc pod koniec wojny powstało pianino o niesamowitym numerze 113342 (faktycznie, 1342 lub nawet 342). Gdyby przyjąć na wiarę numerację firmową, wyszłoby, że w latach 1919-1944, kiedy był i kryzys, i wyrzeczenia wojenne, powstało aż 113342 instrumenty, co daje nam 4534 instrumenty rocznie. Bechstein w tychże latach wyprodukował „zaledwie” 30398 instrumentów, czyli 1216 rocznie! Allegro pękałoby w szwach od nadmiaru pianin „W. Hasche”! Tymczasem instrumenty te nie są w ogóle znane, i prawdopodobnie powstało ich zaledwie 342 sztuki – co daje nam o wiele bardziej realistyczną liczbę produkcji nieco ponad 1 pianina w miesiącu.

 

Śląsk Opolski

Głogówek (Oberglogau)

  • Benedict Hoffmann (1843 – po 1906), fabrykant fisharmonii.

Nysa (Neisse)

  • Bertha Awiszius, również Awiszus (por. Rudolf Awiszus w Świdnicy) (1892 – ostatnia wzmianka w 1893).
  • Paul Berschdorf (1889 – ok. 1945). Firma organmistrzowska, produkująca również sporadycznie pianina (znany jest instrument z lat 1920-ych) i, być może, fisharmonie. Po śmierci Paula Berschdorfa (1859-1933) firmę prowadził syn, Carl Berschdorf (1887-1950). Adres firmy w Nysie: Marienstrasse 14-16.
  • August Gross, „Aug. Gross in Neisse” (ok. 1863 – po 1893), „Pianobauer” w Nysie, mający swój zakład przy Zollstrasse 54. August Gross żył w latach ok. 1822 – 1907. Produkował zarówno pianina, jak i fortepiany, które jednostkowo dotrwały do dnia dzisiejszego.

Opole (Oppeln)

  • Franz Baydel, Oppeln (ok. 1870). Budowniczy fortepianów i pianin. Znane są jego nieliczne pianina oraz fortepian z ok. 1870 roku – prostostrunowy, z mechaniką staroangielską. Żadne wiadomości biograficzne nie są znane. Radny miejski Opola Franz Baydel zmarł w marcu roku 1901, lecz nie wiadomo, czy chodzi o tę samą osobę.

 

Górny Śląsk

Bytom (Beuthen)

  • Thomas Cieplik (Th. Cieplik, Beuthen) (1892 – po 1929), właściciel dużego i znanego składu instrumentów muzycznych w Bytomiu, w minimalnym stopniu produkujący również własne pianina (tylko ok. 1896).
  • Richard Gehde (Rich. Gehde) (wzmianki w latach 1886-90)

Gliwice (Gleiwitz)

  • Georg Flux (G. J. Flux, Gleiwitz) (1848 – po 1942). W ostatnim okresie działalności (ok. 1942 lub już wcześniej) zajmowała się tylko handlem instrumentami, bez ich produkcji.
  • Oskar Kirmes (wzmianki w latach 1900-28)

Racibórz (Ratibor)

  • J. Gritzmann (wzmianki w latach 1890-93). Fabryka mieściła się przy Braustrasse 6.
  • Groenow (wzmianka ok. 1845) – budowniczy fortepianów.
  • Grützmann (być może, ta sama osoba lub wytwórnia, co J. Gritzmann) (wzmianka w roku 1886).
  • J. Preiss (1878 – po 1912)

Serdecznie dziękuję Panu Mirosławowi Mastalerzowi za pomoc w rozbudowie powyższej listy – udostępnienie materiałów o Elblągu, Malborku i Kwidzynie.

Zapytania z wyszukiwarki, prowadzące na tę stronę:

  • a ruhmann landsberg (31)
  • renowacja fisharmonii (12)
  • ludwig hoof piano (11)
  • pianino olbrich glatz cena (9)
  • Oscar Weisbach Sagan (9)
  • olbrich glatz (8)
  • fabr wytwórnia pianin alexander hermann (7)
  • pianino g j flux (7)
  • hermann dittrich pianofortefabrik (6)
  • gdzie kupić fisharmonię (5)
  • pianino olbrich glatz (5)
  • stare instrumenty strunowo-klawiszowe organy mannborg (5)
  • budowa fisharmoni (5)
  • stare fisharmonie (5)
  • Carl Neumann Schweidnitz (5)
  • stary fortepian cena (5)
  • strojenie pianina zielona góra (5)
  • allegro pianina i fortepiany (5)
  • oddam pianino szczecin (5)
  • allegro fisharmonia (5)
  • fisharmonia z pedałem (5)
  • harmonia na pedały Varsovia-cennik ile kosztuje? (5)
  • fisharmonia warszawa (5)
  • pianino zbrzegu (4)
  • pianino wegner stettin (4)
  • grützmann gleiwitz oberschlesien (4)
  • używane instrumenty klawiszowe-fisharmonia (4)
  • ofenfabrik preiss ratibor (4)
  • ile może kosztować pianino j meyer koslin (4)
  • pianino w w klambt neurode (4)
  • skup harmoni (4)
  • pianino ernst wittig (4)
  • fisharmonia wałbrzych (4)
  • przedwojenne zdjęcia dzierzoniowa (4)
  • strojenie pianina elbląg (4)
  • fis harmonie kupie cena (4)
  • stare fisharmonie leipzig ceny (4)
  • olbrich glatz gegr 1882 (4)
  • pianofortefabrik-hermann-dittrich (4)
  • fisharmonia zabytkowa kotykiewicz (3)
  • strojenie pianin zgorzelec (3)
  • pianino olbrich glatz gegr 1882 (3)
  • fisharmonia cena z usa (3)
  • pianina a macal gnadenfrei antyki (3)
  • olbrich 1882 cena (3)
  • e wilke stettin (3)
  • pianino niemieckie olbrich glatz (3)
  • pianina lebork (3)
  • budownictwo poniemieckie (3)
  • alt Masuren (3)
  • alfred grützmann gleiwitz (3)
  • piano meyer coslin 1900 (3)
  • pianino J Meyer Coslin (3)
  • jak sprzeda (3)
  • allegro antyki stare fisharmonie (3)
  • pianino g e stenzel (3)
  • nazwy starych fortepianów (3)
  • przedwojenne zdjęcia dzierzoniowa na allegro (3)
  • zgorzelec strojenie fortepianu (3)
  • remont fisharmonii (3)
  • pianino karl ecke berlin posen (3)
  • a p wittig (3)
  • potkanski pl (2)
  • meyer coslin (2)
  • oskar mirmes gleiwitz (2)
  • pianino nevstettin (2)
  • stary fortepian (2)
  • pomorze na sprzedaż organy (2)
  • naprawa harmoni pedałowej (2)
  • g meyer coslin piano (2)
  • fortepiany stare kupno (2)
  • g foerster freiburg i schl piano (2)
  • stary fortepian waga (2)
  • stroiciel pianin głogów (2)
  • Preiss ratibor (2)
  • franz baydel (2)
  • ludwig hoof piano carl forster (2)
  • ludwig hoof sprottau (2)
  • oskar schneider elbing (2)
  • nazwa stroiciela organów košcielnych (2)
  • schneidemühl pianos schneider (2)
  • pianino g wolkenhauer hof puanoforte fabrik ile warte (2)
  • schutz pianino brieg (2)
  • gustav wellmann neustettin (2)
  • harmonia p stamirowski (2)
  • harmonia p stamirowski rok 1945 (2)
  • ile kosztuje stary fortepian kłodzko allegro (2)
  • ile kosztuje stare pianino zimmerman (2)
  • ile kosztuje pianino z 1920 roku (2)
  • skup złomu Schonsee niemcy (2)
  • pianino wenzel (2)
  • malborska fabryka fortepianów (2)
  • kupic fisharmonia (2)
  • georg hoffman producent pianin (2)
  • klambt neurode (2)
  • neurode i/schl (2)
  • gra na fisharmonii (2)
  • pianofortefabrik schweidnitz hermann dittrich (2)
  • renowacja pianin klodzko (2)
  • Niemeckie budownictwo fortepianowe (2)
  • nuty Teofil Kotykiewicz (2)
  • pianino hoffmann wien (2)
  • czarne pianino berlin hermann (2)
  • pianino mieczysław wąsowski (2)
  • ulesie w roku 1913 (2)
  • ulesie w 1913 roku zdjęcie (2)
  • wwwwaldenbug fabryka pianin (2)
  • fabryka pianin georg hoffman berlin (2)
  • wybrański fisharmonie (2)
  • fabryka pianin Meyer Coslin (2)
  • pianino fr baldamus & sohn (2)
  • pianino olbrich glatz nr seryjny (2)
  • wilhelm olbrich glatz pianino (2)
  • w roku 1904 rozpoczeto produkcje pianin i fortepianów w (2)
  • co zrobić zeby fisharmonia lepiej grała (2)
  • pianino l hoof&sohn 1882 (2)
  • walter pianina (2)
  • pianino carl otto berlin (2)
  • W Olbrich & C Glatz (2)
  • WALTER rOWE lABES (2)
  • cena fisharmonii kotykiewicz (2)
  • Wilh Hasche sorau the piano (2)
  • Vitalis Stange Braunsberg (2)
  • vitalis stange braniewo (2)
  • cieplik zimmermann pianino (2)
  • w w klambt (2)
  • trauringe aus zary (2)
  • zdjęcia reichenbach in schlesien (2)
  • a schutz & co brieg cennik (2)
  • pianino g j flux gleiwitz (2)
  • pianino a schütz & co (2)
  • fisharmonia neisse (2)
  • fisharmonie stare (2)
  • budownictwo na ziemiach (2)
  • mannborg fisharmonia (2)
  • fortepian malecki cena (2)
  • strojenie pianin elblag (2)
  • Allegro instrumenty klawiszowe organy (2)
  • strojenie pianina zgorzelec (2)
  • pianino i fisharmonia w jednym (2)
  • w w klambt neurode (2)
  • allegro/stara polska harmonia na pedaly (2)
  • firma herrmann produkujaca pianina i organy (2)
  • wagner str brieg (2)
  • pianina georg nhoffman berlin (2)
  • fisharmonia gorzow wlkp (2)
  • fisharmonia hermann zdjecia (2)
  • Pianino Franz Baydel Allegro (2)
  • strojenie pianina kłodzko (2)
  • pianino hermann förster freiburg i schl sprzedam (1)
  • pianofortefabrik brieg (1)
  • pianoforte- fabrik brieg (1)
  • pianino hoffmann 1945 cena (1)
  • pianino georg hoffmann berlin 1857 (1)
  • preiss j ratibor (1)
  • piano forte fabryka w brzegu (1)
  • Pianino Gebr Jakob Bunzlau (1)
  • post labes 1880/pommern (1)
  • polonica produkcja zielona góra (1)
  • podobna do fisharmonia (1)
  • pokaż ulice kościelną w dzierżoniowie w roku 1945 (1)
  • pianino herman oskar (1)
  • pierwsza wzmianka o nazwisku strzyżewski (1)
  • pianino ww klambt neurode (1)
  • pianoforte fabrik schulz & comp brieg breslau (1)
  • pianino th cieplik cena (1)
  • pianino świdnica historia (1)
  • pianino świdnica (1)
  • pianino schutz allegro (1)
  • pianino oskar weisbach (1)
  • pianino schutz 1881 (1)
  • pianino olbrich glatz numer 6370 (1)
  • pianino pfeifer królewiec (1)
  • pianino schultz & co (1)
  • pianino schneider elbing (1)
  • pianino olbrich glatz rocznik 1882 (1)
  • pianino olbrich-glatz z 1923 r cena (1)
  • pianino racibórz strojenie (1)
  • pianino oscar kirmes (1)
  • pianino w w klambt cena (1)
  • pianino olbrich glatz gdzie jest rok produkcji (1)
  • lebork pianina uzywane (1)
  • piano meyer coslin 1880 (1)
  • pianino j pfeiffer ile kosztuje (1)
  • piano forte schutz sprzedam (1)
  • pianino karl alter (1)
  • pianino z 19 wieku wolkenhauer ile kosztuje ten zabytek (1)
  • pianino klambt neurode (1)
  • pianino z 1892 roku cena (1)
  • pianino l hoof&sohn (1)
  • pianino wyprodukowane w latach 1920 we wrocławiu (1)
  • pianino landsberg (1)
  • pianino marki Carl Alter (1)
  • pianino wellmann neustettin (1)
  • pianino wellmann neustetettin (1)
  • pianino meyer coslin (1)
  • pianino Preiss Ratibor 500zł (1)
  • stroiciel pianin gorzów (1)
  • th cieplik fortepiany (1)
  • th dettlaff & co (1)
  • trauring ecke j alfred neumann oppeln (1)
  • trauringe zielona gora (1)
  • ul pułaskiego lebork stara fabryka (1)
  • Ulesie (1)
  • ulesie 1945 (1)
  • ulica wilhelma w swiebodzicach w 1934 roku (1)
  • używane pianino gebethner i wolf (1)
  • TH beuthen s fortepian (1)
  • Tafel strojenie pianin Wałbrzych (1)
  • swiebodzice w1945 roku (1)
  • stroiciel pianin jelenia góra (1)
  • stroiciel pianina kłodzko (1)
  • stroiciel wałbrzych (1)
  • strojenie fortepianu - elbląg (1)
  • strojenie pianin piotrkow (1)
  • strojenie pianin zielona góra (1)
  • strojenie pianin zielona goraq (1)
  • strojenie pianina gorzow wlkp (1)
  • Świebodzice sikorskiego 10 assmann (1)
  • w jakich latachy było produkowanie pianino (1)
  • w olbrich & co glatz (1)
  • w olbrich i Co Glatz pianino (1)
  • wilhelm laengner 1932 (1)
  • wilhelm langner 1932 liegnitz (1)
  • wysiedlenia z neurode (1)
  • wytwórnia pianin - berlin -pozen (1)
  • wytwórnia pianin świdnica (1)
  • wytwurcy akordeonow niemcy (1)
  • Zabytkowy fortepian zielona góra (1)
  • ZAKŁAD BUDOWY ORGANÓW B BERNDT Wałcz (1)
  • ziemia pianino (1)
  • wenzel pianino (1)
  • wehrmacht soldat alfred leo grützmann geburtsort gleiwitz (1)
  • Wałcz-DeutschKrone zdjęcia poniemieckie (1)
  • w olbrich&Co Glatz pianino (1)
  • w olbriech & glatz (1)
  • w roku 1904 rozpoczeto produkcje pianin (1)
  • w roku 1904 rozpoczeto produkcje pianin i fortepianów w hoffman (1)
  • w w Klambt neurode i schl (1)
  • w w Klambt neurode i schl pianino (1)
  • ■a schutz & brieg (1)
  • wagner pianino 1864 (1)
  • warmia i mazury przed 1945 (1)
  • ziemie odzyskane los niemocow (1)
  • stroiciel głogów (1)
  • preiss ratibor firma (1)
  • remont i kupno fisharmoni (1)
  • remonty fisharmoni (1)
  • rod schulz w 1895 latach (1)
  • rodzina oscara hoffmana walbrzych (1)
  • Rotermund K Budownictwo fortepianow na Slescu do 1945 roku/ Szczecin 2004 pdf (1)
  • rottermund budownictwo fortepianów w wielkopolsce (1)
  • Rottermund K Budownictwo fortepianow na Slesku do 1945 roku (1)
  • Schlegel w prusach wschodnich (1)
  • Schonsee marienburg pianino (1)
  • registry fisharmonii (1)
  • ratibor preiss waga (1)
  • rama pianino detlaff (1)
  • preiss ratibor waga (1)
  • preiss ratibor z jakiego kraju pochodzi pianino (1)
  • producenci fisharmonii z pomorza (1)
  • producenci pianin i fortepianów berlin schultz (1)
  • pruska neurode (1)
  • przedwojenna fabryka fortepianów i pianin kłodzko (1)
  • przedwojenne budownictwo dzierzoniowa (1)
  • przedwojenne fabryki pomorza (1)
  • r barndt glatz (1)
  • schultze organy cena (1)
  • schützen labes (1)
  • schweidnitz awiszus (1)
  • sorau wysiedlono (1)
  • sprottau fabrik (1)
  • sprzedam fisharmonię zielona góra (1)
  • sprzedam pianino ludwig hoof sprottau (1)
  • stara fisharmonia cena (1)
  • stare domy na ziemiach odzyskanych (1)
  • stare fischarmonie zdjęcia (1)
  • stare fortepiany zdjecia (1)
  • steinig munsterberg pianino (1)
  • skupy złomu wurzburg (1)
  • skup złomu w poblizu Schonsee niemcy (1)
  • skup urzywanych harmonij (1)
  • Skad pochodzila rodzina schlegel (1)
  • sklep internetowy pianina kłodzko (1)
  • sklep pianin oskar kirmes (1)
  • skup akordeonów Żary (1)
  • stroiciel fortepianu Lubań śl (1)
  • skup harmoni zielona góra (1)
  • skup instrumentuw muzycznych swidnica (1)
  • skup starych fortepianow piotrkowskie (1)
  • skup starych pianin raciborz (1)
  • stroiciel fortepianów w jeleniej gorze (1)
  • Pianino Geb Jakob Bunzlau ceny (1)
  • fabryka pianin koszalin (1)
  • fortepian beuthen (1)
  • fortepian małecki na sprzedaż (1)
  • fortepian Olbrich GLATZ (1)
  • fortepian olbrich glatz gegr 1882 (1)
  • fortepian Schneider (1)
  • fortepiany koło kalisza (1)
  • fortepiany używane sprzedaż kwidzyn (1)
  • fotografie zdjecia Alt Weissbach (1)
  • fr schulze berlin klavier cena (1)
  • franz baydel kreutzbach (1)
  • Försterei Ulesie (1)
  • fisharmoniie-niemieckie (1)
  • fisharmonia- budowa i działanie (1)
  • fiddichow (1)
  • firma herrmann produkujaca organy (1)
  • fisharmonia - strojenie (1)
  • fisharmonia kielce (1)
  • fisharmonia landsberg (1)
  • fisharmonia remont cena (1)
  • fisharmonia th cieplik (1)
  • fisharmonia titz (1)
  • fisharmonia typu francuskiego sprzedam (1)
  • fisharmonia zabytkowa instrumenty kościelne (1)
  • franzbajdel (1)
  • freiburg schlesien piano (1)
  • g e stenzel pianino (1)
  • georg welzel bytom (1)
  • gritzmann racibórz (1)
  • grützmann oberschlesien gleiwitz (1)
  • gustav foerster freiburg (1)
  • Gustav Wellmann (Gust Wellmann również G Wellmann Neustettin) (1881 – po 1909 (1)
  • Gustav Wellmann Neustettin 1881r (1)
  • harmonie trzyrzędowe używane cena (1)
  • harmoniumfabrik meyer köslin (1)
  • hermann forster freiburg i schl pianino (1)
  • Hirschberg- Allegro (1)
  • georg titz bytom (1)
  • gebruder pianino harmonia (1)
  • gebr jakob bunzlau (1)
  • g wellmann neustettin (1)
  • G Wellmann Neustettin pianino (1)
  • gdzie lezy Ulesie (1)
  • gdzie mozna oddac stary fortepian gorzow (1)
  • gdzie mozna sprzedac pianino ludwig hoof (1)
  • gdzie sprzedać fisharmonie (1)
  • gebr assmann stepenitz (1)
  • gebr assmann stepenitz klaviere (1)
  • gebr e & k herrmann pianino (1)
  • gebr jackob bunzlau piano (1)
  • Historia pianina gebr jakob bunzlau (1)
  • a klose wytwornia pianin (1)
  • august hoffmann austria budowniczy fortepianow (1)
  • beuthen piano fabrik (1)
  • boleslaiwec josef budowniczy (1)
  • boleslawiec gdzie kupić flagi (1)
  • brieg pianino (1)
  • Bruno welzel neurode uhr (1)
  • Bruno welzel potzan 12 (1)
  • Bruno Welzel-Nowa Ruda (1)
  • bruno wenzel antykwariat (1)
  • bruno wenzel stary obraz (1)
  • archiwa brzeg brieg (1)
  • antykwariat sprottau (1)
  • antyki sprzedaży fortepian (1)
  • A Preiss RATIBOR Verbands Fabrik (1)
  • a schütz & co brieg 1870 wartość (1)
  • a schutz brieg 1870 cena (1)
  • a shullz co brieg 1870 (1)
  • alfred leo grützmann gleiwitz (1)
  • allegro pianino olbrich glatz (1)
  • allegro stare pianina rok 1895 (1)
  • allegro strojenie pianina pomorze (1)
  • alojzy konieczny (1)
  • andrzej kupis pianola (1)
  • Brzeg Dolny roku 1890 (1)
  • budownictwo niemieckie w polsce (1)
  • budownictwo przedwojenne koslin (1)
  • Cóż Budownictwo Zgorzelec (1)
  • d weigel in glatz (1)
  • dettlaff pianino (1)
  • do ktorego roku produkowano fortepiany A Schutz Brieg (1)
  • dolny śląsk po i wojnie światowej ok 1920 r (1)
  • e wittig berlin how piano fabrik (1)
  • elbing freiburgerstrasse (1)
  • fabryka fortepianow w szprotawie (1)
  • fabryka hoffmann i bunzlau (1)
  • fabryka pianin berlin herrmann (1)
  • cieplik zimmermann (1)
  • cena pianina herman förster freiburg (1)
  • carl hoffman wien fortepian wartość (1)
  • budownictwo przedwojenne prusy niemcy śląsk opolski (1)
  • budownictwo z 1900 roku (1)
  • budownictwo z 1934 domu niemiecki (1)
  • budowniczowie deutsch krone (1)
  • bydgoskie zaklady produkujace pianina (1)
  • c hermann dittrich śląsk (1)
  • cana pianina herman förster frejburg (1)
  • Carl Ater freiburg (1)
  • carl berschdorf (1)
  • carl berschdorf historia firmy (1)
  • fabryka pianin j meyer (1)
  • ile kosztuje fortepian z przelomu (1)
  • niemieckie pianina z 1882 roku Królewiec (1)
  • olbrich-glatz (1)
  • Olbrich-Glatz cena (1)
  • organopian andrzej kupis sprzedam (1)
  • organy fisharmonia na sprzedaż (1)
  • Organy Neisse- ciekawostki o firmie (1)
  • oskar kirmes gliwice (1)
  • Oskar Schneider elbing pianino (1)
  • paul angerhofer pianino (1)
  • Paul Neumann pianina fortepiany (1)
  • paul zimmerman niemcy firma (1)
  • olbrich pianina (1)
  • olbrich glatz pianino 1882 allegro (1)
  • olbrich glatz klavier von 1934 (1)
  • nowa fisharmonia na sprzedaż (1)
  • nowa ruda neurode (1)
  • numer seryjny pianina pf welzel (1)
  • nuty na fisharmonie (1)
  • obrazy fortepianów (1)
  • obsługa organ wilhelm hasche sorau n-l (1)
  • oddam pianino zielona góra (1)
  • olbrich 1882 wartość (1)
  • olbrich glarz pianina (1)
  • olbrich glatz fortepian (1)
  • pianin z goerlitz (1)
  • pianina a schutz&c (1)
  • pianina gorzow wlkp (1)
  • pianino 1945 (1)
  • pianino A klose waga (1)
  • pianino a p wittig hirszberg/schl (1)
  • pianino a schutz & co brieg wartosc (1)
  • pianino a schutz comp brieg cena skup antykow piekary (1)
  • pianino b grimm (1)
  • pianino carl alter (1)
  • pianino carl ecke berlin & posen 1880 (1)
  • pianino chumer olbrich glatz (1)
  • pianino d weigel (1)
  • pianino 1886 r (1)
  • pianina-lublin na allegro pl (1)
  • pianina ze szprotawy (1)
  • pianina hasch (1)
  • pianina herman schultz (1)
  • pianina hermann (1)
  • pianina i fortepiany kołobrzeg (1)
  • pianina legnica z 1935 roku (1)
  • pianina neise (1)
  • pianina olbrich (1)
  • pianina oskar kirmes (1)
  • pianina używane fisharmonia (1)
  • PIANINA Z 1882 ROKU CENY (1)
  • pianino fr schultze w berlin z ktorego roku (1)
  • ile kosztuje stary fortepian allegro (1)
  • karl berschdorf (1)
  • karl foerster munsterberg (1)
  • karl foerster munsterberg kof piano forte magazine (1) (1)
  • kiedy schutz wykupil olbrich glatz (1)
  • koszalin pianina (1)
  • kołobrzeg pianino (1)
  • krall i seidler 1845 (1)
  • kupie harmonie trzyrzedową (1)
  • kupie organy na pomorzu (1)
  • kupie pianino shutz brzeg (1)
  • julius gritzmann ratibor (1)
  • jak zrobic pedal do fisharmonii (1)
  • jak wygląda instrument fisharmonia (1)
  • ile kosztuje strojenie pianina legnica w jeleniej górze (1)
  • ile kosztuje strojenie pianina wałbrzych (1)
  • ile moze kosztowac obraz z antykwariatu BRUNO WENZELA (1)
  • ile może kosztować syrojenie pianina w jeleniej górze ? (1)
  • ile wazy przedwojenne stare pianino? (1)
  • Instrument podobny do fisharmonii (1)
  • j g flux gleiwitz (1)
  • j meyer coslin pianino (1)
  • J NEUMANN BERLIN PIANINO (1)
  • jacob stary russia 1882 pianoforti (1)
  • kupie stare instrumenty boleslawiec (1)
  • kupie stare instrumenty zgorzelec (1)
  • Kupie stare zdjecia zgorzelec (1)
  • naprawa fisharmonii wrocław (1)
  • neisse marienstrasse (1)
  • neumann oppeln pianos (1)
  • niemcy na ziemiach odzyskanych (1)
  • niemcy w opolu w 1945 (1)
  • niemiecki firmy pomorze (1)
  • niemiecki pianino z 1896 (1)
  • niemieckie budownictwo (1)
  • niemieckie budownictwo 1933 1944 (1)
  • niemieckie budownictwo w polsce (1)
  • najdrozsza fisharmonia (1)
  • mirosław mastalerz fortepiany oszustwo (1)
  • mirosław mastalerz - wynajem fortepianów (1)
  • kupie wloska fischarmonie (1)
  • labes przed 1945 (1)
  • landsberg W pianino (1)
  • lebork renowacja pianina (1)
  • ludwig hoof piano münsterberg (1)
  • ludwighoof piano (1)
  • macat gnadenfrei schl pianino legnica (1)
  • mannborg harmonium cena (1)
  • marienstrasse neisse 1933 (1)
  • meyer cöslin piano (1)
  • niemieckie nazwy ulic zagan pl (1)